Lompat ke isi

Badoejsche Pantoenverhalen/Sadaya

Ti Wikipabukon
Bagian-bagian Badoejsche Pantoenverhalen
Inleiding I. Lalakon Raden Tĕgal II. Lalakon Langga Sari III. Lalakon Paksi Kĕling IV. Lalakon Koeda Wangi V. Lalakon Panambang Sari VI. Lalakon Kidang Panandri VII. Lalakon Gadjah Loemantang VIII. Lalakon Bima Wajang IX. Lalakon Ranggah Sena X. Lalakon Koeda Gandar Sadaya


[ 1 ]

BADOEJSCHE PANTOENVERHALEN.

DOOR

J. J. MEIJER.

Voormalig kontroleur van Goenoeng Kantjana,
(Zuider-Regentschap van Bantĕn).


INLEIDING.

Tijdens ik kontrôleur der afdeeling Goenoeng Kantjana was, vorderde de dienst dat ik vele tournées maakte in het onderdistrict Bodjong Manik (district Paroeng Koedjang). Het gemis van pasanggrahan’s liet mij vrij in welke desa ik wilde overnachten. Zij, die Zuid-Bantĕn kennen, zullen wel begrijpen, dat ik mij weinig over die vrijheid verheugde en nooit door l’embarras du choix werd verhinderd om eene keuze te doen. Het liefst hield ik mij op in de ampijan Sĕreweh van de desa Kĕbon tjaoe. Om verschillende redenen had dit gehucht voor mij eene aantrekkelijkheid. Op eene hoogte van ongeveer 400 meter gelegen aan de beide oevers der kristalheldere Tjiliman, omgeven door maagdelijke bosschen van poespa[1], sĕmpoer[2], kihijang[3], pasang[4], die van mĕntjĕk’s[5] wemelen, stelde het mij in de gelegenheid om het nuttige met het aangename te vereenigen.

In de woning van djoeragan Alwan, vader van het toenmalige desahoofd, ruimer dan de gewone Zuid-Bantĕnsche huizen, vond ik een behoorlijk onderkomen.

Alwan was de type van een djaro van den ouden stempel. Reeds vóór de komst van den Assistent-Resident Douwes Dekker in Lĕbak was hij met het hoogste gezag in zijne desa bekleed. [ 2 ]Hij behoorde tot degenen, die bij gelegenheid van de lĕbaran of wanneer adjĕngan dalĕm sĕpoeh[6] een feest gaf, hun moending, bejas, kotok, ĕndog, ĕmbe als panganteuran moesten leveren. Hij maakte deel uit van den staf van dĕmang Kĕboeg[7] en werd met dezen terzake van knevelarij en vordering van onwettige leveringen vervolgd. Hij was reeds desahoofd, toen de resident Buyn met Dr. van Hoëvell een bezoek bracht aan de Badoej’s in de tanah larangan en, daar zijne desa grenst aan Kanekes, moest hij in het gevolg mede. Met de leden van dezen stam leefde hij steeds op een goeden voet en gaarne nam hij hunne rinoe in ruil aan voor oejah, delan, kokopong, enz. Het was in zijne woning, dat ik voor het eerst kennis maakte met dit belangwekkende volk.

Over de Badoej’s had ik veel gehoord en gelezen en reeds vóór mijne plaatsing in de residentie Bantĕn koesterde ik den wensch om hen nader te leeren kennen. Reeds den eersten keer dat ik Sĕreweh als rustpunt koos, werd ik daartoe in de gelegenheid gesteld.

Om aan mijne komst naar Zuid-Bantĕnsch gebruik eenig feestelijk aanzien te geven, liet Alwan over dag af en toe de angkloeng bespelen en des avonds ontbood hij een Badoejschen toekang mantoen. Alhoewel ik toen nog zeer weinig van het voorgedragene verstond, — ik was nog geen maand in de afdeeling en kwam uit Midden-Java, waar ik met de bevolking uitsluitend Javaansch sprak — trok het verhaal mij aan. De melancholieke melodie had iets bekoorlijks voor mij. Aandachtig luisterde ik toe en verzocht telkens aan de mij vergezellende inlandsche ambtenaren den inhoud der tjarita pantoen in het voor mij verstaanbare Maleisch terug te geven.

[ 3 ]Na diea tijd kon ik mij niet meer in S ë r e w e h vertoonen of een der barden uit K a n e k e s — towa J a s t i , a j a h D j a s i n i , ajah S a r s i m i n , p a n g a n t e n Ak w i n , maakte mij zijne opwachting, vergezeld van ajah D j a e n i , den k o k o l o t p a n g a s o e h van T j i k e u s i k , die, naar het heette, namens k a k a g i r a n g ' naar den staat mijner gezondheid moest vernemen, maar eigenlijk door zijnen poe'oen was afgevaardigd om na te gaan wat ik eigenlijk te S ë r e w e h te doen had.

Door die samenkomsten met Badoej's was ik in de gelegenheid om meer van hunne zeden en gewoonten te vernemen dan zij die slechts voor enkele dagen het gebied van K a n e k e s bezochten en met uitzondering van wijlen Mr. Daniel Koorders geen woord Soendaneesch verstonden en zich daarom van de hulp der inlandsche hoofden bedienden of anderen exploiteerden. Ik wist toen niet, dat ook ik op mijne beurt geëxploiteerd zoude worden.

Langzamerhand kwam bij mij het verlangen op om een afschrift van de pantoenverhalen te bezitten. Zij leken mij een uitstekend hulpmiddel bij de studie van het Soendaneesch. Een der onder mijne kontröle staande inlandsche ambtenaren deelde mij mede, dat de Assistent-Resident van Baak ze destijds voor het Bataviaasch Genootschap van Kunsten eii Wetenschappen had laten opschrijven. Ik wendde mij tot de Directie, doch kreeg tot antwoord, dat de t j a r i t a p a n t o e n in de verzameling handschriften niet aanwezig waren. Zij moedigde mij aan om die mondelinge overleveringen te doen opteekenen, ten einde ze aan de vergetelheid te onttrekken.

Toen het mij gelukt was om Badoej's naar de kontroleurswoning van G o e n o e n g K a n t j a u a te lokken — dank aan de hulp van d j o e r a g a n A l w a n , heb ik mijn Soendaneeschen schrijver Agoe,s Raksa A t m a d j a aan het werk gezet en hem het door den t o e k a n g man to en gereciteerde woordelijk laten opschrijven. Vervolgens werd het nauwkeurig door mij zelf nagezien en overgeschreven.

De hierbij den beoefenaar van het Soendaneesch aangeboden verzameling is even nauwkeurig als een stenographisch verslag van het door een lid der Staten-Generaal op de openbare zitting gesprokene. i Het wil er bij de Badoejs niet in, dat hunne geestelijke hoofden de veruohillende poe 'oeu's en s e u r a t ' s — ondergeschikt zijn aan de door het gouvernement aangestelde europeesohe en inlandsohe ambtenaren. Zij besohouwen denen als de jongere broeders van genen. Wanneer de kokolot pangasoeh van Tjikeusik mij te SSreweh kwam begroeten, luidde zijne boodschap ste«b: n n g a t o e r k e u n sëmbahna kaka girangu

e». [ 4 ]Kaca:Badoejsche Pantoenverhalen.pdf/4 [ 5 ]

I.

LALAKON RADEN TĔGAL.


djampe ngoekoes samemeh mantoen.

Tjik oerang diadjar ngawih, sok moemoel barang poelangan, sok moemoel teu hade teu dipoelangan, sok moemoel barang babaneh, dĕmi tjangkangna reudjeung eusina, mangka saroewa lobana tjangkangna reudjeung eusina.

Poen sadoe kaloehoer, ka handap, ka Batara Sewak larang Sanoergaha, nitipkeun sarwaking ka Poeatji Djĕnggik Manik, ka Sangoembang ka Sangamboeng, ka tĕroesan noe di manggoeng, ka Batara Sanoergaha, ngamitkeun poetra sahidji noe tjalik di tanah pangoembaraän.

Moela dalĕm kĕntjĕng ngoembara, njijar noe poetĕr koeroeng di pangamboeng, tapak djalak di letahna, meulit ka boewah biritna, parat ka dampal panangan, noe balabah ka koela kadang, sareseh hade ka semah, bisa mapas maoes mawoer, mere maweh njeureunkeun ka noe sakeudeung, noe poerah ngadjoeroeng njandoeng, poerah ngaweuj kabeungharan, ngagaweuj pati ageung, noe matak hedjo lalakon.

Tjalik di padalĕman njoenggoeh kana kasoer baboet, njanda kana kasang goemĕlar, njarande di lalangse tjinde, kadjoengdjoeng lalangse woeloeng, kasered lalangse tjinde, di dalĕm di karantĕnan, di ĕndjoeng loehoer di toempang pitoe, loengkang lĕngkeng gĕnteng lawe, sereng gĕnteng kantjana, soeka boengah wajang tapa, kiriman pandakawan, pandakawan koering kadang Hatoet Goegoer Wasiat Hoedjan Galak Njawang Teu Tinggaleun, tjalikna di pakĕmitan, sila nanggeuh kataweuran, marĕk tapa ka girang goesti, midengdek toewang parentahna.


Ajeuna njaritakeun ramana Raden Tĕgal, noe ngaran Praboe Bangga Kantjana.

Pangeran Bangga Kantjana noe poerah nanggoel sagara goentoer, nambak sagara gĕni, reu-eus meureun, kewat meureun, dja [ 6 ]
50
BADOEJSCHE PANTOENVERHALEN.

nagarana; toeloej njaoer ka si Lengser: "Koeta langlang sapeuting toedjoeh kali, ti beurang toedjoeh kali, noe tjarangtjang lanat, noe loehoer handapkeun, noe handap loehoerkeun."

Njaritakeun Djompong heula. Djompong matoer hajang ka pasar, ari noe dibawa pasoeng poetih reudjeung laksa dagangkeuneun: "Noen, goesti, koela pamit, hajang masar ka pasar sore."

Barang balik si Djompong ti pasar, papanggih djeung pawarang Praboe Rangga Kantjana, tjalik dina waroe dojong. Si Djompong oendjoekan ka Praboe Rangga Kantjana, jen manebna manggih istri dina waroe dojong, pantes moen toewang pawarang di Padjadjaran, ajana dina waroe dojong. Tjek si Djompong: „Aideuh, pantĕs moen toewang pawarang di Padjadjaran.”

„Owah, tjoba, Djompong, tejangkeun, owah, geura tejangkeun teteh sija kana waroe dojong, aeh, aeh geura ngiring toewang si njai.”

Bral angkat ngaleut ngaleut ngabandaleut si Djompong djeung Mama Loerah, ngiring noe tjalik di waroe dojong; djĕboel soemping damping dongkap datang poen Djompong ka waroe dojong. „Adeuh, adeuh, geuning lain pangawoelaän; baheula eukeur di Padjadjaran mah geulis, ari kiwari mah koesoet ramboet, gentjel kaen, toelang tonggong siga peuteuj, iga siga pangeretan kareo, euh adeuh, mama, bĕnĕr koela, adeuh bet bareto geulis.”

Tina sabab teu diakoe koe Mamah Loerah, ladjoe dipaehan bae nji Tandjoeng Pakoean, toeloej ditoedjahkeun ka tjoeroeg noetoeg Tjipatahoenan, parakan baranang sijang, top boehaja domas pangmadjoehkeun; boehaja domas pada njĕmbah.

Katjaritakeun poen Djompong moelang, leumpangna pageura geura, pagantjang gantjang, roesoeh paboeroe boeroe koe hajang geura hatoeran.

Noe geulis Lenggang Kantjana datang masang tabe mamoengkoereun, kalimborot kadiga nongtot, katoentjar parandjang gagang, masang tabe geus moengkoereun.

„Owah, toemangtoeng toenggaling goeroe, soemĕdja toenggaling gĕna, gorodjog tanpa larapan, bageja soemping tjalik.”

„Owah, ĕnja atawa lain; adeuh, lain si njai dja baheula mah geulis kabina bina.”

„Adeuh, si eten, ajeuna mah geus ditoedjahkeun koe Mama Loerah ka tjoeroeg noetoeg Tjipatahoenan ka parakan baranang sijang.”

Katjaritakeun noe dipalidkeun njorang kana sapan ki Mananggong. Tidinja pawarangna ki Mananggong njiram, hajang roedjak [ 7 ]hondje, salin pikir, pindah nijat, hajang dahar laoek, lamoen djoedjoeng hajang indoeng, lamoen regis hajang nini nini, lamoen kantjra hajang bapa bapa, goerame hajang tjawene.

Peuting kasĕdĕk beurang, beurang kasĕdĕk koe peuting, kapoepoesan damar agoeng, kapĕpĕsan tjandra dita, tjengklang saeran disada tatanggoehna rek beurang tjĕlĕgong kotok kongkongok.

Gĕrĕdoeg tanghi njai Mananggong. „Adeuh, ki Mananggong, geura hoedang geus beurang. Euh, naon pigara garaeunana, geus heubeul njoehoen njoehoen hoeloe, manggoel manggoel taktak, ngagegembol boewah birit, bĕt kakara aja palamatan kijeu.”

„Adeuh, nji Mananggong, ngimpi naon?”

„Hih, adeuh, ki Mananggong, koela ngimpi katindih manik, katinggang ĕmas ranggeujan.”

„Adeuh, njai, eta mah pirĕdjĕkieun.”

Bral angkat kai Mananggong, moendoet doehoeng ti Gantoengan, kondali sarangka kĕris, disengklangkeun tĕbeh toekang, rek nejangkeun tataheunan, adat adat ki Mananggong dek angkat, memeh angkat laj keupatna.

„Adeuh, njai, girang kaka nĕda amit parasabĕn, kaka dek nejangkeun tataheunan.”

„Euh, kaka, rampes, oelah kĕbĕl bae.”

„Adeuh, njai, mohal kĕbĕl, ngan sakĕbĕl kaditoe djeung kadijeukeun.” Daweung loendang lindeung goeroedag ka pangkalanana, nejang boeboe, loepoet teu meunang; noöng sosog, poös teu eusian; barang nejang sapan bĕt ngagĕdoeg diga tjahaja, ngapoeng ka manggoeng ngapak ngawang ngawang.

„Adeuh, palangsijang banteng itoe dina sapan aing; beuki deukeut, beuki leutik; ana dideukeutan, bĕt beuki leutik bae, datang ka sagĕde peutjang, eta geuning bĕt naon gara garana eta dina sapan aing?”

Beh katendjo boegang njai Tandjoeng Pakoean dina sapan ki Mananggong; adat adat ki Mananggong sok siheun koe boegang, loempat haroehah harihoeh; poelang bloek nangkoeban, blak nangkarak, ngoetahkeun tjadoek leuleundjeuran koe bawaning tjape.

„Adeuh, ki Mananggong, naon gara garana maneh loempat tarik ngabĕtjir, moen gering, gering koenaon? Nja toewang koering noe pinambaaneun.”

„Owah, njai, lain neumoe kasakit kapeurih; dja sangijang sapan disorang boegang.”

„Na koenaon ditinggalkeun? Boegang oge, hade dibawa.” [ 8 ]„Adeuh, njai boro ampar koe mawa, dja kasiheun kaka boegang.”

Tidinja dagdag digdig sangkal singkil njai Mananggong nejang sapan koe maneh, diilikan koe nji Mananggong bari njaoer:

„Ti loehoer sarelang kawoeng, ti handap sarelang langkap, ti tengah kĕmbang saoeheun, ti loehoer pamoeloe ratoe, ti handap moen roepa menak, ti tĕngah lain saoereun.”

Djoeng didjoengdjoeng boegang koe njai Mananggong, diboelak, dibalik; raheut didjampe raheut, peupeur didjampe peupeur; didjampe kahoeripan, kijeu pokna:

„Tjoendoekkeun rahajoena ti timoer, datangkeun rahmatna ti barat, ti koedoel noengkoe noengkoe, ti kaler asoep lingga omas, asoep doewa asoep teuloe asoep gĕnĕp ngoerĕn ngoerĕn, asoep toedjoeh noengkoel noengkoel, asoep soekma kakoeroengan, meudjeuh sare ti pojan, meudjeuh geureuh djeung geureung, kapang kapang djeung gaäng, papasinian djeung tjatjing.”

Toeloej didoedoet ramboetna sakoerĕn, dikoerilingkeun teuloe kali. „Euh, njai lilir tanghi hoedang koredjat!”

„Adeuh, njai, ajeuna salin roewa salin kangaran, ngaranna nja diganti njai Tjiliboma Sari Radja Intĕn Sang rimbang rimbang Boewana; adeuh, sijeup teuing basa iboe.”

Bral angkat moelang ngaleut ngaleut ngabandaleut; grĕdoeg soemping damping ka boemi.

„Adeuh, njai, oelah toemangtoeng toenggaling goeroe, grodjog tanpa larapan, bageja soemping tjalik!”

Katjandakna bokor djangkoeng, bokor djangkoeng simbar kantjana, beunang meuli lima joeta, ditorogan djompong doewa, manan beunang diloempatkeun, sok njoesoen beunang ngaloekoen, sok njeksek beunangna nektek, diseureuhan seureuh euleus, tajoeng garoeng salembar bawa tjileungtjang, dipinangan pinang kĕlang, bawa semah datang ngoejang, diapoean apoe hamboer, sesa taboer tawe meureun soegan sangĕt noe ngalĕmar bae.

Adeuh, oelah dek midjoekoet batoe, midjampang tjadas, namijang lesang, palijas teuing saoer saoerna, dja diseureuhan seureuh koenang seureuh koening, seureuh koening tina djeungdjing, seureuh koenang tina moentjang, dipinangan pinang wangi teuloe adi, dipasikoe tjalakĕti, rogodjol djadi dalapan, ngaranna pasi parawan; diapoean apoe soesoeh ti Malajoe apoe karang ti Karawang, dibeuleum di pipir boemi, disoeloehan koe soeloeh garoe, dipantjaran koe tjandana, ditinjoeh koe ajer mawar, dipalar amis, dilĕmarna tjareuh beureum, tinggaloeng tjalakoetikan, sadoe matjoeng darma meutjang, [ 9 ]mikoetoe simboet koewar sindjang sapala toemarima, lamoen peatjangeanana rampes geura poetjang katjandak lĕmareun satektek dibeuweung diameur ameur, ditjapek diantjeng antjeng, dilĕmar ombak ombakan na toengtoeng landĕp daoen tjoeroeloek, mitjeun tjikeusal ngaloewah ngarantja beureum, kasipoeh karatoean kadjongdjonan koe kamenakan, seupah boeroek dipatjoelkeun ka boeroean padalĕman, mangkana malang njoembirang, tanding kasintoe mantjirang, hapoer diga kĕmbang boengoer, ninggang paroeng kĕmbang dadap, ninggang bantar seor sĕntor, pibedjaeun bisi petal pinembalaneun.

„Adeuh, njai, ajeuna moedoe diwoeroek si Mene ngeujeuk.” Dibere kapas toedjoeh bobot kanteh toedjoeh toekĕl, toeloej tjalik di bale baboet bale gantoeng bale gandjar bale toelis bale keusik paninoenan, angkat ninoen dibandoeng kadalapan satoendjang deui, mendek mental na panangan, nanamboek tjangtjangan baloek pakarana patĕdakan, pakarana ĕmas ĕmasan djingdjingan ti Noesa Djĕnggi limboehan ti Noesa Galoeh barera ti Mĕdangrarang totogan ti Mĕnang kabo; tali tjaor kawat djantra didjingdjing ngirintjing, dikesoh kesoh ngorontjong, gengge ĕmas gengge adoean, heuleut heuleut gengge boewah boengoer, magoetan ka hapit kĕntrang.

Tinoen dilanggoeroepkeun, ari indit ngoesap birit, bisi birit maheum samping, dja larangan boedak ngora, tjipangoelas dibatoerkeun, nja bisi ditotor mejong, kadjeun teuing bisi dikodjajan andja andja.

Matoer ka tetehna njai Tjilibomasari: „Atjeuk aing atjeuk ageung, harendang keujang hajang teuing geura siram ka soemoer bandoeng talaga hoerip pantjoeran djolang salaka.” „Adeuh, indji koenaon ngadadak kijeu sarina njeuri beuteung.” „Aih, atjeuk aing atjeuk ageung.” „Ari teu ngeunah rarasaan mah geura moelih bae ka girang iboe.” Angkat ngaleut ngeungkeuj ngabandaleut moelang djeung si indji, angkatna naliktik boemi, angkatna nalangtang desa, goeroedag ka padalĕman, masang tabe ka moengkoereun gorodjog tanpa rarapan bageja soemping tjalik, gek tjalik di padalĕman. „Pangapoentĕn, girang iboe, koenaon nja rarasaan ngadadak njĕri beuteung, kitoe oge ngatoerkeun beuheung teukteukeun, iga rakrakkeun; ti loehoer sa sikĕt ramboet, ti handap saroendaking dampal.”

„Adeuh, indji, badeng njĕri beuteung, deuk ngadjoeroe.”

„Soekoer teuing soehoenan iboe elok noeloeng.”

„Euh, indji, rampes dek ngadjoeroe mah.” Boeg ebog si indji tadjam ngaheudjeun sakali kadoewana, boeroelak ngadjoeroe, dioeroesan, dibaroetan, diberesan. Katjaritakeun peureuhan teuloe poĕ teuloe peuting; barang meunang toedjoeh peuting pek peureuhan deui. [ 10 ]Katjarita tjenah eta boedak tjeurik bae; geus boengbĕng noe menta oebar, goemĕdĕr eusina lĕmboer menta oebar lalampahan sapoë.

Ki Mananggong kasoesahan kapepenan kapanasan kahijangan; leret nji Bomasari: „Palangsijang, girang rama, si oetoen teh menta ngaran; geura ngaranan bae koe toewang rama.”

„Ih, njai, ngiring pikĕrsaeun.” Pek dingaranan Raden Tĕgal Soekma Djaja Toenggoel Mĕnoer Toempang Sari Raden Djaksa Katalajah Noe Seda Dina Waroe Dojong Andĕgna Di Bodjong Mananggong. Djĕmpling geus kitoe mah si oetoen heës beurang djeung peuting.

Diajoen koe girang iboe bari dikawihan: „Ajoen ambing lila njaring, manan njaring koe di sanding, ajoen poentang lila hoedang, manan hoedang koe digoewang, oetoen meudjeuh oelah poendoeng, dja sija geus dinamaan, nama sija Raden Tĕgal, ganti peuting beuki gĕde, tjenah Raden Tĕgal.”

„Owah, soehoenan iboe, hajang ditjangtjoetan.”

„Euh, soehoenan anak, hajang ditjangtjoet mah rampes; adeuh, oetoen, badan iboe noe njangtjoetan inja.”

Ditjangtjoetan tjangtjoet aloes, disindjangan sindjang lesang, matak tisaradat toema, matak neundeut laleur, matak tidagor aro, beunang ngalijar di djĕro lijang.

„Adeuh, girang iboe, soehoenan poetra hajang oelin.”

„Hade, toewang poetra, tapi oelah djaoeh teuing ngoeliling di pipir boemi, katjatjangan na pamidangan, koeriling ka pipir leuit.”

Di dinja girang kai ngadjeudjeut boeboe; matoer si oetoen: „Naon, girang ejang, ijeu noe ngalowong?”

„Adeuh, oetoen, seungkeur boeboe areuj mangender, oelah diheureujan, oetoen, boeboe tereh anggeus.”

Dirĕboet koe si oetoen seungkeur boeboe.

„Tjoba, girang ejang, ijeu seungkeur boeboe pangdengdengkeun.” Ladjoe ditjandak ka padalĕman.

„Rampes, oetoen, geura njoesoe.”

„Owah, soehoenan iboe, hajang oelin deui.”

„Adeuh, soehoenan poetra, rampes deuk oelin deui mah.” Leret njai Mene, rek matoer lain koe loekoen, dek njĕmbah lain koe bantal, lamoen hade koe lemek bae.

Soekoer dara ditangtoeng, sabda dara dikĕtjap, oelah tjitjing poetjoek paling, babar pisan lĕkas bentes, bentarakeun kabangbing sakit kabingbing, hajang katolodjo bogoh, boga hajang moepoe kĕmbang ka Tĕgal Alas Malati Toempang; lamoen rĕmpoeg sama [ 11 ]doeloer, soemĕdang toeroen kasoeka, moen tahoen tahoen danoeh, moen boelan boelan semaga, meungpeung poë poë wage, hajang nindak poë ijeu bae, adeuh, kitoe oge koedoe matoer ka girang iboe.

„Adeuh, girang iboe, ijeu kami amit matoer hajang moepoe kĕmbang ka tĕgal Alas Malati Toempang.”

„Rampes, indji, dek moepoe kĕmbang mah, tapi oelah dipoepoe mantjĕran tangange.”

Sĕmproeng angkat noe moepoe kĕmbang; groedag soemping damping dongkap datang ka tĕgal Alas Malati Toempang; handjoewang loengsir tĕbeh gigir, handjoewang bokor tebeh djĕro, handjoewang paros tĕbeh loewar, noe djaoeh dirandoek, noe anggang direngkas, noe bagoes pitjoetjoendoekeun, noe seungit pisoesoempingeun, noe haneut geusan tatap beuteung.

Katjaritakeun di nagara Koeta Madjangkar, anoe djadi ponggawa Rangga Patala; adina istri Lenggang Wajang. Rangga Patala njaoer ka adina:

„Adeuh, adi, akang kabangbing sakit kabingbang hajang ka noe djaoeh lĕmboerna, anggang nagarana di nagara Goenoeng Singgoeroeh, katĕgoeh koe nagarana bae, noe kasep Raden Singgoeroeh, adina istri noe geulis Lenggang Singgoeroeh; ponggawa ti Koeta Madjangkar ngĕrsakeun papanggoengan di djabakoeta Goenoeng Singgoeroeh; ajeuna indji koedoe asoep ka djĕro nagara, girang raka koedoe dipinanjaänkeun.”

„Ngiring, toewang pikĕrsaeun.”

Bral angkat njai Lenggang Wajang, njandak kandaga kantjana, seureuhna galigiran ĕmas sagĕde koeroeng kasintoe; soemping damping dongkap datang ka padalĕman, pok masang tabe: „Atjeuk aing, atjeuk ageung, masang tabe mamoengkoereun, kalimborot kadiga nongtot, katoentjar parandjang gagang, tabe sapoen miloe ngandjang.”

„Rampes, adi, toemangtoeng toenggaling goeroe, grodjog tanpa rarapan, rampes, tjalik ka boemi girang teteh.”

Gek tjalik, matoer lamoen biwir biwir andjingeun tikoro kotokeun, roewah riwoeh sok hajang nanja bedja, sok inggis manan maoet hinis, sok reuwas manan toempak djeuntas, asa tjoenggĕlik di hoentoe kĕris, tjoengkĕlang di hoentoe pĕdang.

„Adeuh, teteh, oelah inggis, oelah reuwas pibedjaeun, meureun aja soepaja saeutik iloe ka gĕde babatakan; kĕmbang peuteuj sok mĕndoel katoengtoengnakeun, madjar maneh mah kabita koe deungeun deungeun; poëk mongkleng disasaran, aleum dideudeul koe iteuk, anggeuj anggeuj mawa seureuh sewa ka pandjang hĕlaran, lamoen [ 12 ]sapoek sama doeloer reong reung tineung soemëdang toeroen tisoeka.”

„Adeuh, adi, lain nampik lain njikang lamoen ka ratoe Rangga Patala, sabab ratoe kasoehoer boeroeng menak kawoelang edan, leutik boelan seutik boeroengna gĕde boelan seutik ingĕtna, boeroeng noekoeh edan mangkalan; kilang kitoe oge, ari maksa mah lamoen kasorang ngadogdog njijeun arotan, ngadadak njijeun karija di nagara Goenoeng Singgoeroeh sababantjik hoeloe, noe, geulis girang atjeuk soemangga.”

Bral moelang deni njai Lenggang Wajang ka djabakoeta, ditanja koe rakana Rangga Fatala: *Koemaha, indji, boga beabeanangan?

„Owah, raka, di ngaranan boga, dja hĕnteu boga; dingaranan tea boga beubeunangan, dja boga; adeuh, kakang, gĕde teuing pepentaänana.”

„Owah, adi, menta naon?”

„Euh, akang, hajangeun sababantjik koe hoeloe noe geulis di Goenoeng Singgoeroeh.”

„Adeuh, adi, gampang sakitoe mah, nadjan njijeun langit oge, girang kaka bisa; adeuh, indji, oelah leumpang sadjangkah indit sanjari, toenggoean papanggoengan; pileuleujan manoek oendar kaditoe kadijeu deui, tjidoeh kĕmboeng ninggang paroeng ninggang bantar balik deui ka badan adi; adeuh, adi, meureun girang raka balik deui.”

Sĕmproeng menak noe ngapoeng, adat adat menak dangdan sangkal singkil, dagdag digdig djoemĕdoed, bari ditjangtjoet daweung, taja ka keueung, daweung bade loedeung, soemping di baroengboeng riboét, soemping di tjahajaning angin, groedag ka tji karapak seah ka patapaan hoedjan, toeloej ka pagoeroeh ka patapaän goentoer, toeloej ka patapaan goegoer njeleket ka panon poë, ngaliwat ka papaking sarangenge, soemping ka para memega, ka mega beureum, ka mega hideung, ka mega si karambangan, ka mega si karimbingan, ka mega si karantënan, ka mega si karajoenan; groedag ka mega malang, ngalirik ka mega njodor; toeloej niis di mega njodor, ngitoeng ngitoeng sandi tahoen, ngedjer ngedjer sandi poë, milangan sandi boelan, ngalirik ka boewana pantja tengah; blas ka tĕgal Alas Malati Toempang, katoeng kapintan ka noe keur mĕtik kĕmbang, ka noe geulis Boma Sari Radja Intĕn Kombara Sang rimbang rimbang Boewana. Pontengkeun lenggokkeun mastakana ti handap, brabat sejor loehoer ti manggoeng, ronggejat ti awang awang; groedag datang.

„Lamoen sakti ti leuleutik asak tapa ti boeboedak, itoe njai Boma Sari mangka deukeut kadijeu ka aing. [ 13 ]Ngadadak kingking tiiseun di tĕgal Alas Malati Toempang. Adeuh, indji, aja naon ngadadak kijeu rarasaan?

Semproeng pada laloempatan njampeurkeun ka Raden Rangga Patala; toeloej dikandoeng, dibawa loempat; tidinja rĕg ngarandĕg mikir mikir, ari leumpang toeroet taneuh, warang woeroeng di dongdon njingtjing tjalana giringsing, tjawĕt tjara pokek, ngadĕdĕl ngeumbing langit, njakar mega, sĕmproeng ngapoeng ka manggoeng datang kandek kandek, tangan kolejang kahandapkeun deui; groedag datang ka papanggoengan, gek tjalik ka papanggoengan. Ditanja koe adina.

„Adeuh, girang raka, ngandoeng naon, gĕde gĕde teuing?”

„Naon naon bae, wantoe wantoe noe ngalasan, soepa kolot oge dikandoeng.”

„Adeuh, girang raka, lamoen soepa kolot kadijeukeun, badan adi noe ngasakan inja.”

Pek bae dilaän tina kandoengan, gorolong si dĕmpok denok, gereleng si megleng koneng.

„Teu soedi teu radin teuing, aing aja di dijeu, katineung djĕnĕng si oetoen didjingdjing rambing, diiwat heulang, diiwat koe anak deungeun, teu soedi teu radin teuing, dipake noetoe koe djĕnggoe, dipake napi koe djĕnggi, dipake ngedjo koe badjo, aing geura poelangkeun ka nagara aing nagara Bodjong Mananggong.”

„Adeuh, njai, mohal dipoelangkeun, mana dibawa kadijeu, dek dipake babantjik; aeh, indji, top geura omongan.”

„Adeuh, atjeuk aing atjeuk ageung, meudjeuh harewos, meudjeuh nangis, djaga geh oerang kasorang ngasoeh ratoe ngajak menak.”

„Owah, Lengser, geura bawa ka pamanggahan kaoebna gĕbang noenggal.”

Toeloej hijangan para gĕlangan widak widak sangrama; toeloej matoer ka si Lengser.

„Owah, Lengser, ajeuna toeloej ngadadak karija, hajang meunang goöng toedjoeh bangoenan angkloeng salawe tatapan; owah, Lengser, moending geus meunang sabraha?”

„Adoeh, sĕmbaheun, moending meunang salawe kandang eusina panjalawean, di loewar salawe deui.”

„Adeuh, Lengser, atoeh lakoe pikeun ngadogdog njijeun arotan.”

Katjaritakeun Raden Tĕgal keur tjalik di padalĕman.

„Euh, girang bibi, kamana soehoenan iboe mana euweuh?”

„Owah, oetoen, oelah disijar toewang iboe didjingdjing bangbing, dipantrang heulang, diiwat koe anak deungeun.” [ 14 ]„Adeuh, girang bibi, moal warang woeroeng didongdon tea kawawa koe hajang nginang.”

Laoer Raden Tĕgal leumpang sakaparanparan, njorang lĕbak, mipir pasir, blas ka tĕgal Alas Malati Toempang.

„Beu ĕnja, soehoenan iboe aja noe ngiwat!”

Tonggoj Raden Tĕgal njoesoel girang iboe, blas ka nagara Goenoeng Singgoeroeh, gok papanggih djeung girang iboe; toeloej rap nginang ka girang iboe.

„Adeuh, geuning si oetoen njoesoel.”

„Owah, iboe, toewang poetra hajang nginang.”

„Oetoen, meudjeuh nginang, nginang dja iboe geus teukteuk beuheung tigas mastaka, bakal dipake babantjik, dilijoeng koe pangoeloe tandang sapada baris toembak sapada baris bĕdil.”

Gĕr ramening ngamoek Raden Tĕgal dorogdog waja kamana, njoedoek ngatoehoe, ngadoepak ngentja, aja beunteur beubeureuhan, aja bogo bobogohan, bawaning ramening pĕrang noe kasep Raden Tĕgal; bebas kabeh koe Raden Tĕgal.

„Adoeh, oetoen, geura oendoer njijar lĕmboer noe sikloek mandala noe sengkal, njijeun lĕmboer kamatoehan dajeuh kamaneuhan, bandjar karang pamidangan, njijar tampijan noendjang ka langit, badan iboe piindangeunana.”

„Adeuh, iboe, mohal oendoer hajang tjoendoek lĕlĕboer datang pĕpĕrang ti nagara Goenoeng Singgoeroeh.”

Tidinja mah hahaok sosowak Raden Tĕgal nangtang pĕrang ka noe kasep Raden Rangga Patala, ponggawa di Koeta Madjangkar.

„Haih lamoen ĕnja noe kasep Rangga Patala lalaki di djĕro boemi lalanang djagat, geura toeroen, soegan aja lĕmboe beunang ngoengkoeng, aja badak beunang njangtjang, nja ajeuna oerang pĕrang tandingan!”

Owah, datang moesoeh satroe toetoeroenan, atoeh datang mah meureun dja poegoeh diogan, seug neukteuk lamoen loedeung, tjek ngadek lamoen daek, kamana pinibaeunana, kadijeu koelit bingbin poerasani, poek hampoel asa kapoek, pak hampang asa kapas, soedoek maroe tinggang baradja goelingan, djĕkek ting baranjaj ting goerilap ting djarĕkek bawaning koe rame pĕrang noe kasep Raden Rangga Patala ponggawa di Koeta Madjangkar djeung noe kasep Raden Tĕgal, ditewak tjangkengna Raden Rangga Patala koe noe kasep Raden Tĕgal, dialoengkeun hijoeng hijoeng ka loehoer ka sang roemoehoen ka handap ka sapatala, didjĕdjĕk, djĕkek modar noe kasep Rangga Patala. Haok sĕntor noe kasep Raden Tĕgal nangtang [ 15 ]deui ka sakabeh kadang wargana. Toeroen noe kasep Raden Singgoeroeh, daweung daweung noe rek angkat pĕrang, silih awoer koe tjidoeh, silih boera koe pangabisa, silih tjolok siki bolor gilĕr, silih tjaboet tjatjangtjoetan, silih banting bĕbĕngking, rekep keukeumbinganana Raden Tĕgal; papijoeh paädoe poejoeh, pageleng paädoe tjeleng, gĕr bae ngadoe kasaktian gĕro ngagĕro Raden Singgoeroeh.

„Adoeh, rai, meudjeuh, oelah dikijeukeun, ijeu girang raka taloek, amit ampoen, girang raka asoep oeloen koemawoela, kabeh kabeh ijeu lajoean seren teu borong soehoenan rai, hajang dihiroepan deui.”

„Adeuh, gampang, raka, gampang.” Di oelas koe tjidoeh bari didjampe koe noe kasep Raden Tĕgal, tingkoredjat kabeh pada hiroep deui, pada tjalik ka padalĕman ngaradja di nagara Goenoeng Singgoeroeh.

Heubeul ti heubeul Raden Tĕgal hajang angkat moelih ka nagara Bodjong Mananggong, moeroed angkat sanagara ngaleut ngeungkeuj kaja otet ngiring noe kasep Raden Tĕgal.

Soemping damping dongkap datang ka nagara Bodjong Mananggong, tjalik ka padalĕman, djadi radja diiring koe ponggawa Raden Rangga Patala, kai Mananggong djeung noe kasep Raden Singgoeroeh. Heubeul ti heubeul ti nagara Bodjong Mananggong pindah ngaleut ngeungkeuj ngabandaleut, rangkad sadjagat ka nagara Pasir Batang Karang Tĕngah, moelih ka nagara ramana Praboe Rangga Kantjana; papatihna Praboe Koeda Kantjana, linggihna di babalean, lengreng baris ponggawa di babalean.

Katjaritakeun baris pawistri tjalik di padalĕman; nja didinja lĕmboer matoeh dajeuh maneuh koemawoela ka ramana Praboe Rangga Kantjana. Djĕmpling noe kasep Raden Tĕgal hĕnteu katjaritakeun deui. Noe djadi papatih dalĕm Pangeran Koeda Kantjana reudjeung Raden Singgoeroeh; leuleuj raeut loeloes roentoet.


——————

[ 16 ]

II.

LALAKON LANGGA SARI.

——————

Radjahna: Awaking dek make pasang pasadoean ka loehoer ka sang roemoehoen ka handap ka Batara Sanoergaha ka Poeatji Sewaklarang, nitipkeun sora awaking ka Poeatji Djĕnggik Manik, poelang ka loehoer ka Sangngoembang ka Sangngamboeng katĕroes atina soekma manglawoeng, dek ngamitkeun poetra sahidji, noe pandjang pilalakoneunana, noe bagoes Praboe Langga Sari Patang Wangi, noe seda di Goenoeng Pangrajam.

Kotjapkeun noe bagoes Praboe Langga Sari, keur seda di Goenoeng Pangrajam saha girang ramana noe bagoes kai Pangrajam girang iboena noe geulis njai Pangrajam; ditjaritakeun piderekanana misan Pangeran Simbar Kantjana, ngigirkeun girang adina noe geulis Limar Kantjana.

Katjaritakeun noe kasep Langga Sari oendoer ngalejos, ngĕrik pikir bingoeng kalboe, girang ramana leungiteun poetra sahidji, teu bisa njoesoel. Tjalikna Praboe Langga Sari di Goenoeng Larang di saoeng serang loemajoeng. Didinja andĕg ngadoenoeng pawistri ti Pasir Batang noe geulis Lenggang Manik. Katoenaän dahar toeloej baramaen ka saoeng gĕde ka Djamang_Hadji, Djamang Koening, Djamang Beureum, Djamang Hideung. Boro ampar dibere barang dahar, toeloej diparagasa. Kadenge koe saoeng serang loemajoeng koe Praboe Langga Sari; toeloej ditoeroenan. Ladjoe ditangtang koe noe kasep Langga Sari: „Geura toeroen sada mangsana, soegan aja lĕmboe woeloeng beunang ngoengkoeng, badak meunang njangtjang, seuh mangseuh lamoen teuneung, lamoen loedeung, ajeuna geura mangsana, teu pindo gawe nja pilantjaneun aing.”

Toeloej silih awoer koe tjidoeh, silih boera koe pangabisa; poendoeng Praboe Langga Sari; reup deuleuna, ngeng dengena, ditjĕkĕl poendoekna, diadoekeun, prok peupeus hoeloena, ditoedjahkeun langgosar.

Bral angkat noe bagoes Langga Sari keupat ngawang ngawang [ 17 ]ngapoeng ngoewoeng ngoewoeng ka saoeng serang loemajoeng, gek tjalik gigireun doenoenganana.

Katjaritakeun si Lengser di saoeng gĕde loempat siheuneun, goeroedag ka padalĕmanana di nagara Goenoeng Larang, ponggawana Pangeran Gagak Larang. Toeloej mikono, lamoen Djamang Hadji, Djamang Koening geus paeh dipĕrangan koe noe kasep Langga Sari. Gagak Larang matoer ka Pangeran Lingga Larang, ponggawa di saoeng gĕde geus euweuh, dongeng ka adina noe geulis Lenggang Larang, Lenggang Wajang.

„Ideuh, Lengser, koempoelkeun ijangan para gĕlangan baris toembak opat poeloeh.”

Toeloej pĕpĕk di nagara Goenoeng Larang.

Katjaritakeun noe kasep Langga Sari ngoesir kalajoean, toeloej dihiroepan deui; noe raheut didjampe raheut, noe peupeur didjampe peupeur; hĕnteu lelet, hĕnteu tjotjeng, hĕnteu tjeda tjeda atjan; aja ĕntik angin leutik, aja renghap angin tjarang.

Toeloej didoedoet ramboetna sakoerĕn, dikoelilingkeun teuloe kali; toeloej nirag lĕmah, lilir tanghi, hoedang koredjat. Toeloej asoep oeloen koemawoela ka noe kasep Langga Sari.

Toeloej tjalik ka saoeng serang loemajoeng, oelah indit sanjari, leumpang sadjangkah. Tidinja Praboe Langga Sari angkat djeung doenoenganana ka djĕro nagara Goenoeng Larang.

Datang ka djabakoeta, toeloej ngadĕgkeun papanggoengan noe kasep Langga Sari; gek tjalik doenoenganana Lenggang Manik ka papanggoengan. Toeloej matoer ka doenoenganana dek nangtang Praboe Gagak Larang, noe tjalik di padalĕman. Noe kasep Langga Sari geus aja di babatoe woeloeng si kalang padjoeritan: „Soegan aja lalaki di poesĕr boemi, lalanang di kolong djagat, geura lawan kadijeu noe kasep Langga Sari!”

Kadenge koe adina, koe noe geulis Lenggang Wajang.

„Owah, praboe lantjeuk, eta noe nangtang pĕrang djoeritan, tjoemĕloek lain wawangkoe, ngotjejak lain heulang pakan koendang, nja eta noe kasep Langga Sari nangtang pĕrang.” „Ideuh, baris toembak opat poeloeh, geura lawanan, geura toeroenan ka babatoe woeloeng si kalang paradjoeritan.”

Dĕr pĕrang, pada noembak ka noe kasep Langga Sari. Tjalikna di toengtoeng toembak, ngaloentjat ti toengtoeng toembak, ambĕk kejang kasĕngĕnan, moendoet doehoengna kaboejoetan Pangrajam, ditjatjar tjareuwoehkeun bejak bebas baris toembak opat poeloeh. Tidinja noe kasep Langgasari nangtang ka djĕro nagara: „Soegan aja [ 18 ]lalaki di poeser boemi lalanang di kolong djagat!” Ditoeroenan koe Gagak Larang; dĕr pĕrang diadoe pĕrang tandingan, moepoes maoer nganggoer tea djoegala ka noe kasep Langga Sari. Paeh deui bae Gagak Larang.

Tidinja nangtang deui ka djĕro nagara. Toeloej ditoeroenan koe noe kasep Lingga Larang; gĕr pĕrang papijoeh paädoe adĕgan,leuleus langsĕt noe tandingan; bloek ĕngkoek ĕngkoekan, blak nangkarak, pĕrang pada saroewa djajana saroewa anomna, rengkebeng lir mĕrak ngibing, boeloe bitis pipitjisan, boeloe dada moelĕt moesĕr, mantjorong pĕndok di ganggong, golojoh eleh deui Pangeran Lingga Larang koe noe kasep Langga Sari, wantoening seuweu ratoe ti Pakoean menak ti Padjadjaran, asak tapa ti boeboedak, asak sakti ti leuleutik.

Tidinja dibiroepan deui koe noe kasep Langga Sari, didjampe koe tjidoeh mashoer kalimbeureuh tajoeng geureung: „Adi, geura hoedang”. Koredjat haroedang deui, taloek asoep oeloen koemawoela ka noe kasep Langga Sari.

„Ideuh, girang adi, koemaha dek lĕmboer matoeh dajeuh maneuh bae di dijeu atawa hĕnteu?”

„Ideuh, girang kaka, mohal ngalĕmboer matoeh ngadajeuh maneuh di dijeu mĕlang ka nagara Pasir Batang.” „Owah, lamoen kitoe mah, alamat moeroed salĕlĕmboer, mintar sanagar ngiring noe kasep Langga Sari.” Bral angkat pajoeng toedjoeh noengkoe noengkoe, pajoeng dalapan ngadjadjar, ngaleut ngaleut ngabandaleut, majakpak para santana.

Soemping damping dongkap datang, goeroedag ka nagara Pasir Batang, datang ka djaba koeta; dĕr ngadĕgkeun deui papanggoengan, gek tjaralik di papanggoengan, ngabaris para pawistri, ngadjadjar para ponggawa. Noe kasep Langga Sari ladjoe kana babatoe woeloeng, nangtang pĕrang ka djĕro nagara Pasir Batang ponggawa Praboe Bagoes Ratoe Djaja: „Beut soegan aja lalak di poeser boemi, lalanang di kolong djagat, pimoesoeheun noe kasep Langga Sari!”

Ngoengkoeng sorana ka manggoeng noe nangtang pĕrang, laj keupatna Ratoe Djaja noeroenan pĕrang ka noe kasep Langga Sari. Der pĕrang papijoeh poejoeh, pasentak taktak, pabeulit bitis, pakoel tjangkeng; bloek nangkoeb silih soeroeng, blak nangkarak silih doepak noe kasep Langa Sari djeung Ratoe Djaja, ponggawa di Pasir Batang Lĕmboer Girang, pada soesoek ratoe bangsa menak, asak tapa ti boeboedak, sakti ti leuleutik, seuweu ratoe ti Pakoean menak Padjadjaran; digoeloeng digeleng Ratoe Djaja koe noe kasep Langga Sari, babar karahajoeanana, langgosar, paeh deui bae. [ 19 ] Tidinja dihiroepan deui koe noe kasep Langga Sari; ladjoe asoep oeloen koemawoela.

„Ideuh, girang adi, soemangga tjalik ka padalĕman girang si kaka”. „Owah, girang adi mohal tjalik, dja noenggoean girang dahoewan dalĕm noe tapa di Boewana Njoengtjoeng, Pangeran Naga Boewana. Sadjeroning tapa, tĕpoeng lampit djeung Praboe Ajah Sapoetoe Hijang Bajoe.”

„Ideuh, oetoen, dek naon manan tapa kabina teuing.”

„Hajang ngasoeh seuweu ratoe ti Pakoean menak ti Padjadjaran.”

„Ideuh, moen ngarah sakitoe bae mah meudjeuh, dja geos djadi djabakoeta nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang.”

Toeloej balik ngadjalanan Pangeran Naga Loemenggang.

„Ideuh, oetoen, titah balik koe praboe ajah, meudjeuh, oelah tapa, dja ĕnggeus aja di nagara Pasir Batang di djabakoeta; tapi oerang balik koedoe djalan ka Batoe Noenggoel, ngadjalanan Pangeran Tadji Koesoema djeung girang aisna nji Rangga Geulis Lenggang Koesoema.” Toeloej angkat ngapoeng ngoewoeng ngoewoeng, ngapak ngawang ngawang, barabat wajakamana, madjoe datang ka djalan marapat opat. Toeloej ditoenda heula tjarita nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang, njaritakeun deui girang ramana di nagara Pangrajam, toeloej kai Pangrajam leumpang djeung Pangeran Simbar Kantjana, Rangga geulis Limar Kantjana, njijar girang seuweuna. Goeroedag datang ka djalan marapat opat; bet geus aja girang seuweuna.

„Ideuh, soehanan paman, dek kamana?”

„Poegoeh leungiteun girang seuweu Praboe Langga Sari, soegan aja katĕbeh dijeu.”

„Ideuh, girang paman, montong disijar girang si oetoen, dja geus aja di nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang, angkat ti djalan marapat opat noetoerkeun Pangeran Naga Boewana ka nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang.”

Katjaritakeun soemping damping dongkap datang ka nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang, manan tapa kabina bina teuing, hajang ngasoeh seuweu ratoe ti Pakoean menak ti Padjadjaran, tĕpoeng lĕsoeng tĕpang gĕlang djeung girang ajahna di nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang.

Koempoel sadoeloer rahraj sababaraja patĕpoengan patengok sono, wantoe geus heubeul teu papanggih. Toeloej Praboe Langga Sari ngeusi di padalĕman, njoenggoeh kana kasoer baboet, njarande kana bantal soetra, njarande kana lalangse tjinde, tjalik dina goegoeling [ 20 ]poetih, tjalik dina kasang goemĕlar, kasered lalangse tjinde, kasoeroeng lalangse woeloeng.

Tidinja Pangeran Simbar Kantjana ladjoe andĕg papatih, ngĕmban timbalan dalĕm, soeka boengah garaita, loba noe geulis pipingitan, loba landjang pakĕmbaran, loba noe denok poponggolan; ari toengkoel troek kana soesoe, ari tanggah trak kana tarang; saha pawarangna, kameumeutna, kasimeurna, kaoedjana, kaoesmana, noe ngageugeuh pati ageung, noe ngagawaj kabeungharan, noe matak hedjo lalakon, noe poerah ngadjoeroeng njandoeng, noe matak rambaj tjarita. Katjaritakeun baris ponggawa sakabeh tjalik di babalean, ngabaris baris paradjoerit, ngadjadjar baris pĕpĕrang.

Kotjapkeun pandakawan Mama Loerah tjalik di pakĕmitan Hitoet Goegoer Boesijat Hoedjan Gĕlap Njawang Teu Tinggaleun. Parajaji opat poeloeh ijangan paragĕlangan noe matoer pating aroelang, widak widak sangrama ijangan paragĕlangan di aloen aloen pasar agoeng, gĕnggĕlang singaboeroean, loeloeroeng doewa di bandoeng, dalapan pangipasan, sok ngĕlir pagĕr kikisna, ngaratjol gado bangkongna, ngĕmbat ngĕmbat pasanggrahanana, soeka boengah wajang tapa, genah toemaninah; soegih moekti, beurat beunghar, kirintjing pitjisna, ngĕlĕboet oemboel lĕmboer, majakpak tangkal pinangna, moejoekpoek poetjoek kawoengna, kagoengan praboe dalĕm noe kasep Langga Sari. Toeroen euntjoe euntjoe, rĕndang anak anak, lĕmboer matoeh dajeuh di nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang.


——————

[ 21 ]

III.

LALAKON PAKSI KĔLING.

——————

Radjahna: Awaking dek make pasang pasadoean, sadoe kaloehoer sadoe kahandap, kaloehoer ka sang roemoehoen ka handap ka Sanoergaha, ka batara endah sora: moela awaking pasadoean, dek ngamitkeun poetra sahidji, oeroes ratoe noe ngoembara ti Pakoean Padjadjaran Praboe Soetra Kamasan, ngoembara ka nagara Pasir Batang Oemboel Tĕngah.

Kotjapkeun Praboe Soetra Kamasan andĕg nagara di Pasir Batang Oemboel Tĕngah djeung andĕg pawarang doewa, noe kolot Limar Kantjana noe ngora Atji Kĕling.

Ari lantjeukna Limar Kantjana Boma Djanggala, kakana Atji Kĕling Paksi Kĕling.

Tidinja Boma Djanggala njaoer ka Sangijang Praboe Soetra Kamasan: „Simadjar ka ngaing hajang ngadjoedjoerkeun ka seuweu ratoe ti Pakoean menak ti Padjadjaran.”

„Owah, praboe soehoenan dahoewan, langkoeng pangĕrsakeun.”

Toejoej Boma Djanggala njaoer deui ka Paksi Kĕling: „Simadjar ka ngaing hajang ngĕrsakeun sidĕkah kamoekakatan atawa hĕnteu.”

„Ideuh, girang kaka, girang si adi ngiring bae.”

Ari geus moekakat mah, geura koempoelkeun tatabeuhan bae.

Geus kitoe mah ladjoe ngoempoelkeun tatabeuhan goöng salawe bangoenan angkloeng salawe tatapan. Gĕr bae angkat karija, meuntjit moending sapoeloeh pakandangan, eusina pada njapoeloeh.

Dihakan koe djĕlĕma sadajana, salobana bejak ka soekoe soekoena. Ari pojan meuntjit dalapan pakandangan, bejak ka toelang toelangna.

Angeun pake adoe simbeuh, tjongtjot pake goegoelingan. Si Lengser leungit sapoë, katindihan kedjo wadang.

Katjatoerkeun, noe tapa di mega malang, noe bagoes Baloengbang Singa njaoer: „Koe simadjar ka ngaing dek diiwat didjangdjawat pawarang dalĕm noe ngora.” [ 22 ] Pontengkeun djangga mastakana, kolejang kahandapkeun, koemolejang koemolentang di manggoeng di awang awang, niba ka lĕmah; goeroedag ka boewana pantja tĕngah, ngahareup ka padalĕman. Ladjoe masang tabe.

„Ideuh, girang adi, simadjar ka ngaing tabe teuing dek miloe eureun.”

Djĕmpling euweuh noe nembalan.

Tidinja mah gek tjalik bae ka padalĕman, toeloej ngalĕmar ladjoe njaoer: „Lamoen aing asak tapa ti boeboedak, ijeu seupah moegia masing djadi noe geulis pawarang dalĕm.”

Djleg bae seupah djadji pawarang dalĕm, di pake ngagantian pawarang dalĕm noe ngora.

Ladjoe pawarang dalĕm noe bĕnĕr mah dikandoeng, dibawa ngaloentjat ti padalĕman, ladjoe dibawa ngapoeng njĕmproeng ka mega malang. Barang datang ka mega malang, reup Baloengbang Singa heës.

Ajeuna katjaritakenn noe tjalik di paseban bale agoeng.

Paksi Kĕling ngaleret ka pawarang dalĕm, geus teu aja, ngan kari ngadajoegdoeg seupah boeroek.

Geus kitoe ladjoe Paksi Kĕling njaoer: „Djĕnĕng si indji mowal lain dibakekeng koe anak deungeun, balaï teuing, koe simadjar ka ngaing dek ditoetoerkeun.”

Toeloej toeroen ti paseban bale agoeng, bari mawa tihoel hareno; poeng bae ngapoeng kamanggoengkeun, noetoerkeun Baloengbang Singa. Sakeudeng goeroedag datang ka mega malang.

Barang Paksi Kĕling datang ka mega malang, pawarang dalĕm kasampak keur diparende koe noe bagoes Baloengbang Singa. Tidinja dirawoe deui koe Paksi Kĕling, dikandoeng, ladjoe digantian koe tihoel hareno, pontengkeun kolejab kahandapkeun deui. Sakeudeung goeroedag datang ka boeroean padalĕman, nja diserenkeon deui ka Praboe Soetra Kamasan. Toeloej Paksi Kĕling tjalik deui ka paseban bale agoeng, bari njerenkeun papatih ka Boma Djanggala. „Ari simadjar ka ngaing mah dek maranan deui ka mega malang.”

Bral angkat Paksi Kĕling, sĕmproeng ngapoeng kamanggoengkeun. Sakeudeung goeroedag datang ka mega malang, djondjon Baloengbang Singa kasampak keur heës keneh. Gek tjalik Paksi Kĕling handapeunana. Tidinja koredjat hoedang noe bagoes Baloengbang Singa, pontengkeun djangga-mastakana, ngolewang ka tĕbeh handap, barabat sijor kahandapkeun. Goeroedag ragrag ka tĕgal papak. [ 23 ] Njaritakeun di tegal papak di djalan marapat aja ponggawa keur enreun, djĕnĕngan Soetra Pangajon djeung adina, djĕnĕngan Poetjoek Sari. Poetjoek Sari matoer ka kakana: „Ideuh, kakang, itoe semah oerang mana soemping kadijeu?” Toeloej kakana njaoer: „Ideuh, indji, noe kitoe tandjag lelewana mo lain popotolan; djĕnĕng si indji ngadagoan bae didijeu, koe simadjar ka ngaing dek ditangtang awong awongan, simadjar ka ngaing tamboeh roewa tamboeh roepa, soemping ka kijeu kijeuna naon noe disedja. Soegan aja lĕmboe beunang ngoengkoeng, badak beunang njangtjang, banteng beunang ngagenteng, lamoen teuneung loedeung, paksa gandawasa, geura toeroen kadijeu!”

Tidinja mah pateungteung patali agcung, serenteng narik panganggo, hoeroeng gagaboesan, herang kĕkĕdapanana, leromna beunang njongoan beuteung, ngoengkoeng ngakoe doeloer, ngangkang ngakoe baraja, soedoek maroe ampar koe tiga pati radja, goelingan larap lari djĕkek, ideuh, pĕrang ngadoe pakarang mah ka roeksak roeksak dangdanan, anggoer ngadoe babaloeng, pĕrang tjentang lalawanan, djoeritan silih seundeuhkeun.

Barang pĕrang geus meunang sadjongdjongan, toeloej kadjeueung koe Praboe Paksi Kĕling ti mega malang. Toeloej Paksi Kĕling njaoer:

„Adeuh, horeng mahaboena mah ka batoer, teu hade kitoe, moal hade pepedahan, dja batoer mah teu boga dosa.”

Tidinja pontengkeun djanggamastakana, kolewang ka tĕbeh handap, lĕnjap barabat sijor; ngadjoegdjoeg ka noe keur pĕrang. Sakeudeung goeroedag datang.

„Ideuh, girang adi Soetra Pangajon, geura oendoer, lain sija pilawaneunana; simadjar ka ngaing noe koedoe ngalawan.”

Dĕr deui pĕrang djeung Paksi Kĕling sadjongdjongan saporodan. Toeloej silih seundeuhkeun; beuki boerit beuki pajah Baloengbang Singa. Tidinja njaoer noe bagoes Baloengbang Singa ka Paksi Kĕling: „Anggoer simadjar ka ngaing podarkeun sakali bae; hiroep ge karoengkang roengkang boewana.”

Geus kitoe rawoe soekoena, sĕbatkeun kana bintjoerangna; prok babatokna, prek tangkorekna.

Barang Baloengbang Singa geus paeh, kadeuleu koe Poetjoek Sari. Toeloej koe Poetjoek Sari diserenkeun ka Paksi Kĕling, menta panghiroepankeun deui. Toeloej koe Paksi Kĕling noe raheut didjampe raheut, noe peupeur didjampe peupeur; koredjat hoedang deui. Ladjoe taloek asoep oeloen koemawoela. [ 24 ] Toeloej noe bagoes Boma Djanggala[8] djeung Soetra Pangajon katoet Poetjoek Sari dibawa pindah koe Paksi Kĕling ka nagara Pasir Batang Oemboel Tĕngah, ngaleut ngeungkeuj ngabandaleut, moeroed salĕlĕmboer, mintar sanagara, asoep oeloen koemawoela ka praboe noe mangkoe lĕmboer, njajak nagara Pasir Batang Oemboel Tĕngah.

Katjaritakeun noe bagoes Boma Djanggala kagoengan piderekan keur tapa di Goenoeng Sala Boewana, dibawa koe kakana Pangeran Naga Boewana ka djalan marapat opat. Barang datang ka djalan marapat opat, toeloej ditoenda didinja.

Ajeuna njaritakeun ponggawa ti nagara Daha djĕnĕngan Mega Koemĕndoeng, ngiwat adina Baloengbang Singa, ladjoe dibawa minggat ka nagara Daha, dibikeun ka adina Mega Koemĕndoeng Ratoe Manik. Kotjap deui Baloengbang Singa panasaran diiwat adina koe Mega Koemĕndoeng, toeloej Baloengbang Singa maranan pĕrang ngaloeroeg taroeng ka nagara Daha. Barang datang ngagĕro Baloengbang Singa, nangtang pĕrang ka Mega Koemĕndoeng:

„Soegan aja lalaki di poesĕr boemi, lalanang di kolong djagat.”

Nja mangdĕr bae pĕrang pakael tjangkeng pateungteung beungeut; silih banting, silih doepak; ditindjoel poendoekna, ditĕpak dadana Mega Koemĕndoeng koe noe bagoes Baloengbang Singa, langgosar.

Toeloej koe Ratoe Manik diserenkeun, menta dipanghiroepankeun deui, soegan daek asoep oeloen koemawoela. Tidinja dihiroepan deui koe noe bagoes Baloengbang Singa, ditjidoehan koe tjidoeh kahoeripan. Koredjat hoedang, ladjoe taloek asoep oeloen koemawoela.

Toeloej dibawa balik deui ka djalan marapat opat adina koe noe bagoes Baloengbang Singa djeung Mega Koemĕndoeng ka njai Ratoe Manik. Ngandjrĕk sakeudeung di djalan marapat opat, ngeureunkeun tjape djeung palaj.

Tidinja angkat deui ka nagara Pasir Ipis, nja dibere ngalĕmar seureuh beusi pinang wadja apoena karang beuleuman. Toeloej dilĕmarna koe Pangeran Naga Boewana, ladjoe diboerakeun ka harigoena Pangeran Radja Sanghara. Pangeran Radja Sanghara poendoeng, toeloej nangtang pĕrang. Dĕr deui pĕrang tjampoeh papijoeh paadoe poejoeh, pageleng paadoe tjeleng, dibantingkeun Pangeran Radja Sanghara, langgosar. Toeloej diserenkeun deui koe adina nji Maja Sagara, menta dipanghiroepankeun deui. Didjampe koe ikĕmat [ 25 ]kahoeripan, koredjat hoedang. Ladjoe taloek asoep oeloen koemawoela.

Tidinja pindah moeroed, noeroet ka ratoe, oendoer salĕlĕmboer, taloek ka ratoe di nagara Pasir Batang Oemboel Tĕngah, noeroet saoer, ngadenge tjarek, pawistri pada pawistri tjalik di padalĕman, ponggawa pada ponggawa tjalikna di babalean, lĕngrĕng rĕntĕb. Ngoejoepoek poetjoek kawoengna, nejektek tangkal djambena. Ratoe matoeh poetoe poetoe, menak pada poetra poetra di nagara Pasir Batang Oemboel Tĕngah. Djĕmpling teu katjarita deui.


——————

[ 26 ]

IV.

LALAKON KOEDA WANGI.

——————

Radjahna: Awaking dek make pasadoean ka loehoer ka sang roemoehoen kandap ka batara batari ka Batara Sewaklarang, ka loehoer ka Sangoembang ka Sangamboeng, tĕroes ka Soekma manglawoeng, ngamitkeun poetra sahidji, noe pandjang pilalakoneun ti wĕwĕngkon koeta, kasang ti mĕrĕdja, boengah larang basa moendoet ti lĕmah loehoer, tingkang ti boemi, santana tĕboek di pangloenggoehan, sampar di pangoembaraän, sĕpi dina pangtjalikanana, njoenggoeh kana kasoer baboet, njanda kana kasang goemĕlar, njarande kana lalangse tjinde.

Katjaritakeun seuweu ratoe ti Pakoean menak ti Padjadjaran noe djĕnĕngan Praboe Moending Liman ngadoenoengan ka noe geulis Lenggang Kantjana; ponggawa nĕnggang sorangan noe bagoes Pangeran Koeda Kantjana.

Katjaritakeun dikiriman pandakawan Rakĕtjik toelis bangkong pawara pamĕkĕlan boengah larang, bisi ratoe kaewoehan, bisi menak kasangsara di tanah pangoembaraän.

Katjaritakeun Praboe Moending Liman kapalajoe koe itoengan, kandjongdjonan koe paratan koe pawistri ti Goenoeng Wangi.

Bral leumpang sapeupeuting djeung pandakawan. Groedag soemping damping dongkap datang ka alasan Goenoeng Wangi. Tidinja ditoenda di toetoegan Goenoeng Wangi di tegal Ela Kandĕl.

Katjatoerkeun noe kasep Koeda Wangi mikat poejoeh di alasan Goenoeng Wangi djeung adina nji Lenggang Wangi. Ari poejoehna digamahan koe adina nji Lenggang Wangi, poer poejoehna ngapak leungit ilang tanpa karana.

Tidinja ditjarekan adina koe girang si kaka.

„Ideuh, girang kaka, oelah arigangsong teuing di leuweungna di wenteuhna.”

Toeloej ngadĕgkeun papanggoengan, gek tjalik dina papanggoengan. Ditjatoer deui noe ditoenda dina Ela Kandĕl, ditejangkeun koe noe geulis Lenggang Wangi, toeloej dibawa kana papanggoengan. [ 27 ]Toeloej Praboe Moending Liman koe Praboe Koeda Wangi ditjawistrakeun ka adina Lenggang Wangi. Didinja geus gĕnah di alasan Goenoeng Wangi dina papanggoengan.

Katjatoerkeun dahoewan dalĕm ti nagara Pasir Batang leungitan girang tjarogena; nja kapanggih dina papanggoengan di alasan Goenoeng Wangi.

„Ideuh, praboe lantjeuk, kalimborot kadiga nongtot, katoentjar parandjang gagang, masang tabe kamoengkoereun.”

„Ideuh, girang adi, oelah toemangtoeng toenggaling gĕna, grodjog tanpa larapan, rampes tjalik ka girang adi.”

Tidinja ditanja: „Koemaha dek ngabadik ngabaratanghi didijeu atawa mohal?”

„Ideuh, girang praboe, hĕnteu, mohal heubeul dja teu karasan didijeu di leuweung di weuteuhna, dek balik deui bae ka nagara Pasir Batang.”

„Ideuh lamoen dek balik, mihape girang si indji, dja mohal balik ka nagara Pasir Batang.”

Bral balik saha noe ditoeroet saoer, didenge tjarek noe bagoes Mama Loerah, bat pangĕmban dalĕm Hatoet Goegoer Boesijat Hoedjan Gĕlap Njawang Teu Tinggaleun, bat tjena seuweu ratoe ti Pakoean menak ti Padjadjaran, bat girang doenoenganana noe geulis Nimbang Kantjana, bat dahoewan dalĕm noe bagoes Pangeran Koeda Kantjana.

Toeloej angkat di leuweungna di weuteuhna, koeroesoek di reuma boesoek, katjatjang di reuma lantjar, dangdeung ka sampalan ageung; goeroedag ka pisawahan. Soemping di sawah toenggilis di sawah lĕga tjoendoek, ti sawah marijoek soemping di sawah toengigilis. Goeroedag ka sawah tadah tande hoedjan ngaranna tipar teja. Groedag ka lawang kikis, lawang kikis bahan djati, toelak soengsoeng beusi woeloeng, kratag tjatang kalapa disoengkian koe tjatang pinang, bisi aja badjo ngalalana, nalangkas kasampak mega, nemplang ka deupa sisir. Goeroedag ngalalar di djabakoeta, soemping di lawang saketeng di aloen aloen pasar agoeng, ganggalang singaboeroean, tjalik ka padalĕman; nja didinja gĕnah toemaninah di padalĕman nagara Pasir Batang.

Njaritakeun Mama Loerah aja di pakĕmitan kapoeroejan koe tjiiboen, kapanah koe tjandradita, katodjer koe sarangenge, sila nanggeuh kataweuran, marĕk tapa ka girang goestina, midengdek toewang parentahna. Toeloej njaoer girang goesti.

„Owah, kaka toeha, masing amit paraniti, masing bisa paratjeka ngaraksa diri di mantĕn.” [ 28 ] Njaoer Mama Loerah: „Owah, kasĕlap masing amit paraniti, masing bisa paratjeka, ngaraksa diri di manten.”

Njaritakeon deui noe kasep Koeda Wangi keur tjalik di papanggoengan di alasan Goenoeng Wangi. Toeloej njaoer: „Aeh, simadjar kangaing tea karasan, hajang niis ka mega njodor.” Ngagantoeng tjaiana woeloeng, ngaganggĕng tjaiana giringsing, dikampoehan kampoeh aloes, disindjangan sindjang lesang, na sindjang teu pati lesang, matak titeundeut laleur, tisaradat toema, tidagor aro, disaboekan saboek wajang, boeka tjĕmbang lelengkang wajang soeroentoej, diïkĕtan tjara padjoerit, sok rĕnjĕk beunang nilĕp, sok rĕntjang tadjoer pinangna, moendoet doehoeng ti Gantoengan, kondali sarangka kĕris, montjorong pendok di ganggong, pĕndok ĕmas ginggilapan, manteleng pamĕndak intĕn, dilandejan koe kantjana, pĕti manik beunang ngoekir, oekiran aki Djawirin, direkakeun mĕrak sinting, ditoöng diga dek njongtjong, ditilik diga dek mintih, disoren dikadjongankeun, direunteut na peupeuteujan, dak dĕk kĕbo kapatĕr, kĕbo malang katitipan koeraboena pat gĕnteng hama patang tjangkeng, noe koneng goeloesoer ajoen, noe toeroen gontewang datangna ka lĕmah nangtoeng, ngalĕngga wastoe ngabangkeneng noelak tjangkeng.

Lamoen aing asakti ti leuleutik, ngĕmbang seda di boewana hajang ngambang awang awang, njingtjing tjaiana giringsing, tjawĕt leneng tjara pokek, ngĕmbing langit, njakar mega, ngadeudeul ka Koempaj, boewana lenggok brabat sijat, soemping di tjahajaning angin, tjoendoek di baroengboeng riboet, goeroedag ka Poeatji tjikarapak sejah patapaän hoedjan, toeloej ka pagoeroeh ka pagoentoer ka patapaän goegoer, soemping mipir mipir katoembiri mapaj mapaj tedja tedja, mĕntrang njeleket ka panonpoë, goeroedag ka para memega, ka mega beureum ka mega hideung ka mega si karajoenan, goeroedag ka mega njodor; toeloej niis di mega njodor, noendjoek noendjoek para moenggoe milangan para moehara, ngilik ngilik para boekit; blas ka nagara Noesa Bini. Tentong tĕmbang rawat rantjang ka nagara Noesa Bini. Toeloej njaoer nanja ka dahoewan dalĕm naon mana bagoes bagoes teuing dek ngadjaran, tajoh moen pawistrina geulis, tajoh moen ponggawana kahot. Toeloej ngaloentjat ti mega malang kahandapkeun; brabat brabat loer ti manggoeng ronggea ti awang awang, ngaloentjat ka lĕmah; goeroedag datang golosor kana babatoe woeloeng ka si kalang padjoeritan, nangtang pĕrang tanggeuhkeun djangga mastakana ka djĕro nagara: „Soegan aja lĕmboe beunang ngoengkoeng, aja badak beunang njang[ 29 ]tjang, soegan aja lalaki mĕndi lalanang djagat, lamoen beubeur hajang padjeueung, lamoen bebene hajang papangantenan, kateumoe nanggoeng hajang tjentang pĕrang lalawanan.”

Njaritakeun di nagara Noesa Bini Raga Geulis Ratna Sanggini matoer ka ratoe Noesa Bini: „Ideuh, praboe lantjeuk, boga atawa hĕnteu dedengean? girang si adi noe boga dedengean, tjoemĕloek lain wawangkoe, tjoemĕlak lain heulang pakan koendang; eta mah tjoemĕloek ngadjak poepoes, tjoemĕlak ngadjak hilang.”

„Ideuh, girang adi, dimana eta noe tjoemĕloek ngadjak poepoes, tjoemĕlak ngadjak hilang?” —

„Ideuh, girang kaka, dedengean badan adi dina babatoe woeloeng dina kalang padjoeritan.” —

Tidinja ditoeroenan koe ratoe Noesa Bini, babatokan wakoe gadoeng, katodjo mah nja aja pimoesoeheun: seuh mangseah lamoen loedeung, tjek ngadek lamoen daek, moemoel miheulaan girang si adi mah.

„Ideuh, girang adi, teu milih kasihkeun, pandeuri daek, tiheula daek, djorogdjog moendoer ka toekang.” Seredet narik panganggo, sok hoeroeng gagaboesan, sok herang kakadapanana, sok lerom beunang njongoan berean soedoekeun.

„Ideuh, girang si adi, sakarĕp nibakeun kakoelit dingding poerasani.” Poek hampoel asa kapoek, awak hampang asa kapas, asa nimang kapas salĕmbar, soedoek maroe ninggang bradja goelingan, djĕkek asa nĕboek karang noenggoel, asa neker karang djahe, gĕmbrang asa njoedoek pandjang soemadi, beusi nĕrak ka koelit, anggoer koelit nĕrak ka beusi. Toeloej moendoer djoewal tanpa ladang, soegan bantĕr pipamoelangeunana. „Sakarĕp nibakeun girang adi, soemangga.” Disoedoek sakali, kadoewakalina bĕntenna boeroelak oetjoet, brak katarandjangan. Toeloej poendoeng ratoe Noesa Bini, lemek ponggawa sora pawistri:

„Ideuh, mohal teu njaho di nagara Noesa Bini euweuh lalakian; ajeuna oerang kaändjangan lalaki; idenh, indji, geura beunangkeun.”

Ngaleut ngaleut ngabandaleut oerang Noesa Bini noemboe noemboe karembong. Toeloej noe kasep Koeda Wangi dilandjakan koe karembong. Toeloej loempat noe kasep Koeda Wangi ka laoet ngarawel leusoeng sapotong pake parahoe datang ka pangkalan.

„Lamoen aing asak sakti ti leuleutik, asak tapa ti boeboedak, mangka adĕg parahoe si pĕlangsari.” Tjlak ditoempakan parahoe loetjoe di laoet; lajar tabak di sagara sok njĕdot njoropot, adat adat oerang Noesa Bini kabeh tabak ngodjaj, dĕr bae ngarodjajan tektek djampe papat landjaran hĕnteu siheuneun. [ 30 ] Bral baralik deui oerang Noesa Bini saĕnggon saĕnggonna. Njĕmproeng noe kasep Koeda Wangi djodjong ngĕlik ngĕlik kamoedina, ngabarabaj lajarna, reup sasarean di manggoeng parahoe noe kasep Koeda Wangi, datang ngareup lĕgok poelo Kantjana, ngalar natag ka Sangijang Gosong Lalar, lilir tanghi, koredjat hoedang.

Tidinja tĕmboeng Sangijang Gosong Larang, dibeberkeun lajar dampal soekoena djĕgoer. Tidinja mantjat ka lĕgon poelo Kantjana. Toeloej asoep ka djĕro nagara lĕgon poelo Kantjana, tidinja masang tabe ka noe geulis Nimbang Kantjana: „Ideuh, girang adi, girang kaka madak widi reudjeung ati hajang miloe eureun.”

„Ideuh, girang kaka, didijeu mah telok njalikkeun semah.” Tidinja bral oendoer deui; ari datang ka djabakoeta, ngĕmbarkeun ikĕmat domas landjaran, ditijoepkeun ka djĕro nagara, salin pikir pindah nijat noe geulis Nimbang Kantjana. Njaoer ka noe kasep Koeda Wangi:

„Ideuh, girang kaka, oelah toemangtoeng toenggaling goeroe, soemĕdja toenggaling gĕna, bageja soemping tjalik ka girang si adi.”

„Ideuh, girang adi, teu kokodoreun teuing.”

Kijai andang semah bagoes meudjeuh poendoeng pamali teuing.

„Ideuh, adi, teu pindo gawe, teu pisan pisan.” „Kalimborot kadiga nongtot, katoentjar parandjang gagang, masang tabe kamoengkoereun, rampes, tjalik ka girang si indji.”

„Ideuh, indji, kamana praboe lantjeuk?”

„Owah, girang kaka, praboe lantjeuk mah eukeur tapa ngabisoe di sangijang tjadas poetih.”

„Ideuh, girang indji, saoemoer si kaka telok manggih noe tapa ngabisoe; girang kaka hajang noeroetan dimana tapana.”

„Aeh, girang adi ngiring toewang pikĕrsaeun.”

Toeloej lemnpang reudjeung djeung girang si indji.

„Ideuh, eukeur naon praboe lantjeuk aja didijeu, tonggoj teu ngawaro waro.”

Garetekeun tjena disintirkeun silana barina nangtang pĕrang: „Seug neukteuk lamoen loedeung, tjek ngadek lamoen daek, ngadoe baloeng pĕrang tandingan kabogoh aing ti boeboedak moela.”

Silih kĕdjoet tjatjangtjoetan, silih banting pĕrang tjentang lalawanan, papijoeh paadoe poejoeh, pageleng paadoe tjeleng, poeng ngapoeng boengkoel toe-oerna; pageleng tjangkengna, roeboeh kakatoehoe golepak kakentja, ngoredjat sadoewana, baloeng asa beusi belengkeran, sagĕdjigan andjing saporentang koeda leupas, poendoeng kajangĕnan, karatjak amarahna noe kasĕp Koeda Wangi, geura ta[ 31 ]gĕnan digiling koe pingping, digalang koe dada, onggeng onggeng kadiga birit, noe njiktjrik digoeloeng koe banteng, digĕdag koe badak, salapan hĕnteu gedag gedag atjan, pantĕs moen djangkaran ka sapatala.

Ideuh, lain koe kitoe, girang adi, geureuh geureuh sawan geureung boeboer nja kapadjaoehan, sendok tangan pangawasana barabat djĕbat berebet djĕbet kapalare amat milare, boegang disabĕtkeun, prok babatokna, prek tangkorekna.

Tidinja adina njaoer: „Kakang aing kakang goeroe, hajang inenta panghiroepankeun.” Asoep oeloen koemawoela ka noe kasep Koeda Wangi, noe raheut didjampe raheut, noe peupeur didjampe peupeur, tjoendoekkeun rahajoena ti timoer, datangkeun rahmatna ti barat, asoep soekma kakoeroengan, koredjat hoedang.

Tidinja mah asoep oeloen koemawoela, naloekkeun dirina djeung rahajatna.

„Ideuh, lamoen tĕmĕn girang adi asoep oeloen koemawoela poelang ka nagara Pasir Batang boro girang si indji noe geulis Lenggang Wangi; ari pangawakan mah teu deuk poelang. Dja tanggĕl keneh pilalakoneun, ngaleut ngaleut nganjareundjeut pindah ka nagara Pasir Batang.”

Noe kasep Koeda Wangi leumpang saparan-paran noetoerkeun indoeng soekoe; goeroedag ka Goenoeng Malela. Didinja noe kasep Koeda Wangi eureun, toeloej angkat kadjĕronagarakeun, bari moepoe kĕmbang mapaj tadjoer, noe djaoeh direundoek, noe anggang direngkas, noe haneut geusan tatap beuteung. Didinja ngĕmbarkeun sirĕp noe bagoes Gagak Wirapanggoeng Djaja djeung deui Gagak Malela.

„Aing dek ngalalar ka babalean, ideuh, indji bakal kaändjangan semah geura oendoeran.”

„Aeh, girang kaka, tjoba oerang sampeurkeun.”

Girang si indji dirawoe, dikandoeng sadoewana beseset kana kandoengan.

Tidinja ditanghikeun girang kakana; djĕmpling teu ngadjawab. Tidinja doer der ngamoek përang, silih soedoek uoengkoe noengkoe; kirintjing sorenna kĕris, golondjrang bawana pĕdang, droengdoeng sorenna doehoeng, silih banting silih kadek; golepak Pangeran Gagak Malela, eleh pĕrangna; prok babatokna, prek tangkorekna, ditoedjahkeun langgosar.

„Ideuh, girang si kaka, koedoe dihiroepan, girang si adi soegan daek asoep oeloen koemawoela.”

Hĕmpak taloek ka noe kasep Koeda Wangi. [ 32 ] Tidinja Koeda Wangi ngapoeng ngoewoeng ngoewoeng, ngapak ngawang ngawang, niis deui ka mega njodor. Katjaritakeun di nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang lengreng ponggawana doewa. Ari pawistrina Ratoe Manik djeung Lenggang Haroeman.

Njaritakeun oerang Goenoeug Teuloe, ponggawana Moending Giringsing Dĕdĕg Kĕling Aria Soetra Pandjaling. Ari hidji deui Koeda Malela djeung Tjandri Malela; pawistrina Lenggang Malela djeung Poetjoek Sari Ratna Wĕntang; ngandih nagara hajang ngadoenoeng ka noe geulis Lenggang Haroeman.

„Ideuh, girang praboe, mohal hade; oerang bikeun bae si indji.”

Toeloej ngandang kahijangan paragĕlangan, ngajakeun goöng toedjoeh bangoenan djeung angkloeng salawe tatapan, ngadĕgkeun karija.

Kadenge ka mega malang koe Koeda Wangi sora tatabeuhan.

„Ideuh, naon ijeu pigaragaraeunana ngagoeroeh sora tatabeuhan djeung sora noe tjeurik?”

Toeroen deui noe kasep Koeda Wangi ti mega malang ka nagara Pasir Batang, kasampak noe geulis Lenggang Haroeman keur nangis: „Kamana beubeureuh aing noe kasep Koeda Wangi? Geus djangdji pasini pasangsoebaja, kamana hiridangding na sabarang parana? Ideuh, girang si kaka, lamoen tigin ka djangdi, bela ka lisan, geura soempoetkeun girang si indji.”

Toeloej digelengkeun sagëde katjang, diteundeun dina ĕlak-ĕlakan Koeda Wangi. Aeh, hajang ngaboeboentjir beuteung ka djĕro nagara, ngadjadi angin leutik kana pameuleuman, pek njĕlangan ngoromong sakeudeung.

Ideuh, aing hajang miloe njĕpah ka panganten, njoesoen beunangna ngaloekoen, njeksek beunangna nektek, dengdekkeun ngagawing doehoengna dikeureut kana pingping; serewel teurak dipaoet seot katjongo, sirisit kabeuti. Toeroen noe kasep Koeda Wangi, top njokot hoeloe kĕbo.

„Lamoen aing asak sakti asak tapa ti boeboedak, masing djadi noe geulis Lenggang Haroeman.”

Djlĕg djadi noe geulis Lenggang Haroeman gahgah seuri: Kakangaing kakang goeroe, kasilib boedi katjakra tinggal koe papada boedak ngora.

Ladjoe noe kasep Moending Singsing Dĕgdĕg Kĕling nangtang pĕrang ka noe kasep Koeda Wangi. Toeroen Gagak Malela djeung Tjandri Malela, teu mahi deui bae. „Seuh mangseuh lamoen loedeung, soegan aja lĕmboe beunang ngoengkoeng, aja badak beunang njang[ 33 ]tjang, mangsana pĕrang arotan.” Der pĕrang rame papijoeh paädoe poejoeh, padoepak mĕrak; silih soedoek, silih banting, prok babatokna, prek tangkorek; ditoedjahkeun, golojoh noe kasep Moending Singsing Dĕgdĕg Kĕling eleh koe noe kasep Koeda Wangi. Tidinja noe raheut didjampe raheut, noe peupeur didjampe peupeur, tjoendoekkeun rahajoena ti timoer, datangkeun rahmatna ti barat, asoep doewa, asoep teuloe, asoep gĕnĕp ngoerĕn ngoerĕn, asoep toedjoeh noengkoe noengkoe, asoep soekma kakoeroengan, lilir tanghi, koendang koredjat, hoedang.

„Ideuh, girang si adi, moen dek noengkoel mangsing poegoeh, moen dek ngalawan mangsing ajeuna, ngaleret asa mĕndĕm; sarangenge teu moeloek sagĕde boeoek, teu neuteup sagĕde beunjeur.” Toeloej asoep oeloen koemawoela ka noe kasep Koeda Wangi.

Tidinja matoer ka patih Dĕmang Kandoeroewan, moemoel ngasoeh seuweu ratoe ti Pakoean menak ti Padjadjaran ti nagara Pasir Batang Karang Tĕngah.

„Ideuh, girang adi, pariksakeun ka Pasir Batang Lĕmboer Hilir ka patih Gadjah Haroeman, sina dibawa bae kadijeu.”

Bral leumpang patih Gadjah Haroeman. Goeroedag datang, masang tabe kalimborot kadiga mongtot, katoentjar parandjang gagang, bageja soemping tjalik ka girang si indji. Toeloej pawistri pawarang dalĕm nĕpoengan ka patih Gadjah Haroeman.

„Ideuh, girang si kaka, aja naon pibedjaeun, sasari teu ari ari, bareto teu elok elok, sasab sempar ka tĕbeh dijeu?”

„Ideuh, girang indji, lain naon naon, dja noe kasep Koeda Wangi geus aja di Pasir Batang Lĕmboer Girang, soeroedan pĕrang galitoek, seredan pĕrang bĕrame rame.”

Matoer ka girang kakana: „Owah, koedoe moeroed salĕlĕmboer, koedoe mintar sanagara.”

„Owah, ĕnja tĕmĕn deui lamoen sakitoe pĕtana, koedoe moeroed salĕlĕmboer, koedoe mintar sanagara.”

Leret ka Koeda Lengser, tjandak boeugkoel boengoer beunang ngoenoen toedjoeh tahoen, aralang hantap heulang beunang ngagarang salapan boelan, aloengkeun ka manggoeng, oelangkeun ka awang awang, giriwis kapoehoen tjeulina. Doeg, doeg, ngoeng, koempoel hijangan paragĕlangan, dek noeroed peungpeung isoek, sĕndal peungpeung beurang, halangan kaboeritnakeun. Tjandak marijĕm gĕde, seungeut koe njameër, sampar koe dampal. Dĕg, dĕg, gĕlĕgĕr, broel pajoengna, bral kipasna, sok ngĕlak goöng padengdang tatamoe, moen ratoe moeroed tanghara, [ 34 ]moen menak leumpang; sok mĕloetna gagaman agoeng, saha noe ditoeroet sahoer, noe didenge tjarek noe bagoes patih Gadjah Haroeman, ĕmbat ka dahoewan dalĕm noe bagoes patih Koeda Kantjana, bat moen Pangeran Galoedra Kantjana, seuweu ratoe ti Pakoean menak ti Padjadjaran, bat moen doenoenganana noe geulis si Lenggang Wangi djeung Lenggang Kantjana, noe geulis Nimbang Kantjana, pawistri Lenggang Wajang.

Katjaritakeun ponggawa ti Koeta Gangsa Gagak Wira Panggoeng, Mama Loerah pangĕmban dalĕm sisĕlap sirĕmban, diiringan koe ijangan paragĕlangan, widak widak sangrama. Goeroedag ka nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang.

Ideuh, kalimborot kadiga nongtot, katoentjar parandjang gagang, masang tabe kamoengkoereun.

„Owah, girang adi, oelah toemangtoeng toenggaling goeroe, soemedja toenggaling gĕna, gorodjog tanpa larapan, bageja soemping tjalik, rampes, ngalĕmar, soegan seureuh tajoeng geureung apoe tawe sesa bae.”

Tjalik ka padalĕman, baris ponggawa ponggawa ngeusi ka babalean. Lir para ajoe pakoempoelan, para landjang pakĕmbaran, loba denok poponggolan, soeka boengah garaita, soeka boengah wajang tapa seuweu ratoe ti Pakoean menak ti Padjadjaran. Ngabaris baris padjoerit, ngadjadjar djadjar baris pĕpĕrang, kaanggitan koe prijaji boemi. Nja didinja noe kasep Koeda Wangi djadi lĕmboer matoeh dajeuh maneuh boemen boemen di nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang. Meunang anak baranahan, bidjil eutjoe para poetoe.


——————

[ 35 ]

V.

LALAKON PANAMBANG SARI.

——————

Radjahna: Moela awaking make pasang pasadoean, sadoe ka loehoer ka handap, ka loehoer ka sang roemoehoen, ka batara, noe di manggoeng, ka noe wĕnang njoetjoek ngiboen, ka handap ka Sang noergaha, ka Batara Naga Radja, menta pangapoengkeun sora, awaking menta agoengna palaloen, menta pandjang panghampoera, sadoe awaking dek njaritakeun tjarita pantoen.

Ratoe noe oendoer ti lĕmboer, menak mintar ti nagara ti Pakoean Padjadjaran, ngoembara ka nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang kĕrsa moetrian ka pawistri nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang, soeka boengah garaita, ngamitkeun toewang kakasih, dingarankeunna Praboe Bandaj, patih noe sae Raden Panganten, noe pelag ti Padjadjaran. Pawarangna kakarak sidji. Moela dalĕm soeka boengah garaita, diparĕk koe pandakawan, pandakawan koering kadang dibĕkĕlan Mama Loerah Padjadjaran djeung pangĕmban dalĕm djeung Gĕlap Njawang; tjalik di amben handap di pakĕmitan gĕde dalangdang. Praboe njaoer ka na girang pandakawan: Owah, pangasoeh, aja mangkoek di pakĕmitan gĕde.

„Ideuh, atoeh poegoeh mangkoek mah dja oendoer teu meunang djaoeh, leumpang teu meunang rakmat, ngadasta toewang parentah.”

„Mangsing apik paraniti, mangsing bisa paratjeka, ngaraksa ka goesti kita sĕrĕta diri di manten.”

„Nja sabeunang beunang meureun di raksa.”

Katjatoerkeun moela dalĕm noe keur soeka boengah garaita di nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang; pawarangna Ratoe Manik Nimbung Leuwi Ratoe Emas Kalĕnglĕman. „Owah, mas padoenoengan, simadjar ka ngaïng hajang sare ti pojan.”

„Amboeïng, rampes, onam ebog ka pangkonan badan koering.”

Kĕlĕkap sare poetra dalĕm dina pangkonan Ratoe Manik.

Geus kitoe poetra dalĕm boga palamatan ngimpi wawoeh djeung [ 36 ]aloes, ngimpi loma djeung dewata pawistri oerang nagara Pasir Batang Oemboel Hilir, djĕnĕngan Raga Geulis Dewi Toelis, hajang kasorangkeun tineung.

Toeloej koredjat tanghi, teu lemek teu njarek. Tidinja ditanja koe pawarangna: „Ideuh, girang kaka, naon kasakit kapeurih, djodjong bae teu ngawaro waro? Lamoen girang kaka hajang moetrian deui, koering noe pinanjaäneun.”

„Owah, nja temen deui kapalajoe koe itoengan, kadatangan koe karatan, ngimpi panggih djeung pawistri oerang nagara Pasir Batang Oemboel Hilir; hajangeun kasorangkeun tineung.”

Bral pawarang dalĕm nindak dek nanjaan. Barang datang ka nagara Pasir Batang Oemboel Hilir, toeloej nanjaan.

„Ideuh, adi, soegan daek asoep oeloen koemawoela ka seuweu ratoe ti Pakoean menak ti Padjadjaran?”

„Wĕleh teu daekkeun poetri di nagara Pasir Batang Oemboel Hilir, teu koemapoeroen ka ratoe ti Pakoean menak ti Padjadjaran, kijeu, njai lantjeuk, sok badan si indji daek, tapi koedoe diajakeun anak anakan kantjana.”

Toeloej pawarang dalĕm balik deui kokono ka giraug kakana.

„Ideuh, girang kaka, daekkeun oge gĕde pepentaanana.”

„Owah, indji, menta naon?”

„Ideuh, girang kaka, menta diajakeun anak anakan kantjana.”

„Owah, indji, warang woeroeng dipanejangankeun.”

Tidinja nindak ka Goenoeng Teuloe nejangan anak anakan kantjana ponggawa Dĕmang Koemitir.

Barang datang ka djabakoeta Goenoeng Teuloe, ladjoe Dĕmang Koemitir nangtang pĕrang: „Toeroen, soegan aja lalakian di nagara Goenoeng Teuloe, beubeureuh hajang padjeueung, bebene hajang patjarek, hajang patoetoemboe koemis nanggoeng tjawĕt poentir, papada boedak ngora.”

Ditoeroenan koe Pangeran Naga Kantjana, praboe di Goenoeng Teuloe. Dĕr bae pĕrang papijoeh paadoe poejoeh, siling banting, siling doepak; langgosar Praboe Naga Kantjana, eleh, ladjoe asoep oeloen koemawoela ka Praboe Dĕmang Koemitir.

Tidinja ladjoe di bawa pindah ka nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang, ngaleut ratoe moeroed, menak mintar ti nagara Goenoeng Teuloe ka nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang.

Toeloej poetri Lenggang Kantjana ti nagara Goenoeng Teuloe ditjawistrakeun djeung poetra dalĕm di nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang. Toeloej andĕg pawarang. [ 37 ] Toeloej dahoewan dalĕm nindak deui ka nagara Pasir Batang Oemboel Hilir, nganteurkeun anak anakan kantjana. Tidinja dihatoerkeun ka njai Raga Geulis Dewi Toelis, ditanja deui daekkeun hĕnteuna ka seuweu ratoe ti Pakoean menak ti Padjadjaran.

„Amboeing, saĕnjana mah kami lain koe hajang ka anak-anakan kantjana, dja geus boga djangdji djeung oerang nagara Gĕgĕr Handjoewang Bale Pamĕngkang Loewar patih Djajang Sari.”

Ari kakana Raga Geulis Dewi Toelis djĕnĕngan patih Landjar Sari, tjalik di nagara Gĕgĕr Handjoewang Pamĕngkang Loewar.

Poendoeng Praboe Dĕmnang Koemitir, ladjoe dirawoe Raga Geulis Dewi Toelis, diasoepkeun kana kandoengan, dibawa ngaloentjat ka boeroean, bari nangtang pĕrang ka patih Landjar Sari djeung patih Djajang Sari.

Ditoeroenan koe eta ponggawa doewa. Dĕr pĕrang tandingan, golojoh eleh paeh patih Landjar Sari djeung patih Djajang Sari. Tidinja dihiroepan deui koe Dĕmang Koemitir, ladjoe taloek asoep oeloen koemawoela.

Barang geus taloek dibawa deui moeroed ka nagara Pasir Batang Oemboel Girang. Toeloej pawistri ti Pasir Batang dihatoerkeun ka poetra dalĕm Pasir Batang Oemboel Girang. Toeloej ngadogdog njijeun arotan, ngadadak njijeun karija, nanggap salawe papadon balandar salawe tĕmpat djeung balandar loewar opat poeloeh pĕpĕntoel pake papatjoelan panggang pake babalangan, bawaning rame karija.

Katjaritakeun eukeur sidĕkah di nagara Pasir Batang Oemboel Girang, ngoewar ka pihoemahoemaän.

Njaoer patih dalĕm ka Koeda Lengser: „Owah, Lengser, ajeuna ngoedoe ngoewar ka piwidakan pihoemaän.”

Toeloej patih Koeda Lengser ka sangijang balandongan, bĕnde koneng kaboejoetan katjandak boengkoel boengoer beunang ngoenoen toedjoeh tahoen, beunang ngagarang toedjoeh boelan, tibakeun ka boedjal, bende koneng kaboejoetan; doeg doeg bĕng koewoewoeng, njosor ngalawong sorana ka piwidakan pihoemaän, tjek tjok tjewoh hada ki silah asa neumoe ila ila djagat neumoe toendoen ngoepoek tondeh ngoser.

Ideuh, ki silah kitoe kitoe bae mah, soegan lain ila ila djagat nja meureun parahoeloe, hada kisilah sok simadjarkangaing noe neumoe ila ila djagat teja mah, neumoe areuj di boewah peuteuj.

Ideuh, ki silah soegan lain ila ila djagat kitoe, kitoe bae mah soegan boewah tjarijoe. Wĕrta wĕrti kalamari aja boedak santri ti djĕro dajeuh dek ngadĕgkeun karija arotan. Gĕgĕdena di pihoemaan [ 38 ]kai Loerah Tjapeu Langrang ngajakeun bejas opat timbang djeung moending sarakit Ki Ngabeui Kalang Patih ngajakeun bejas doewa timbang djeung moending kabiri sidji.

Kai Ĕntol Kokoronotod ngajakeun bejas satimbang djeung moending bibit sidji.

Kai Raden Serenggelek ngajakeun bejas opat koelak djeung kotok kabiri doewa, ondangan ka djĕro nagara Pasir Batang Oemboel Girang. Ritjit baris nini nini, rewak baris randa randa, hijangan paragelangan, roengroeng ngarijoeng hidji djĕlĕma toempĕng opat angeun tjaäh babandjiran koempoel di djĕro nagara. Kotjapkeun noe kasep Panambang Sari djadi lalaki di poesĕr boemi lalanang di kolong djagat kalang dadana di nagara Pasir Batang Oemboel Girang, tĕtĕp ngasoeh seuweu ratoe ti Pakoean menak ti Padjadjaran. Noe poerah noenggoe moesoeh, ngadjaga lawan, poerah nanggoel sagara goentoer.

Rĕnjĕp reuhreuj halimpoe toeroen poetoe, rĕntang poetra di nagara Pasir Batang.


——————

[ 39 ]

VI.

LALAKON KIDANG PANANDRI.

——————

Katjaritakeun Kidang Panandri, noe tjalik di Padjadjaran ngasoeh ratoe njajak menak; ari pawarangna Ratoe Manik Raga Geulis Nimbang Leuwi Ĕmas Pagĕntjajan. Di kiriman teuloe pandakawan: patih Koeda Lengser, Mama Loerah djeung Hatoet Goegoer Boesijat Hoedjan Gĕlap Njawang Hĕnteu Tinggaleun.

Tjalikna di pakĕmitan, marĕk tapa ka girang goestina. Toeloej njaoer girang goesti ka pandakawan: „Owah, Mama Loerah, mangsing amit paraniti, mangsing raksa paratjeka, ngadjaga diri koe mantĕn.”

Tjek Mama Loerah: „Owah, pakoelat kĕris malaman ka sarangka, sarangkana beulitkeun kana beuheungna, papada paeh oge katoeng, koelan.”

„Alah tjĕlĕkak papatah di mana, kĕris di malaman ka sarangka, sarangkana warang woeroeng teu beunang ditarik.”

Tjek Mama Loerah: „Haideuh, sarangka ge sarangka boentoet, beuheung ge beuheung landejan.” Didinja tĕtĕp pandakawan ngaraksa banda girang goestina.

Katjaritakeun dahoewan dalĕm tjalikna di babalean, tjalik dina lampit poetih, reu-eus meureun kewat meureun, dja nagarana kewat kabawa koe desa, noe poerah nanggoel sagara goentoer, nambak sagara gĕni, poerah ngoeloeng koe padoeng, ngoelang koe pĕdang, noe mangpeng manggale ka parentahna.

Tidinja najaka dahoewan dalĕm ngadjaga girang parentahna. Toeloej njaoer ka patih Koeda Lengser: „Amboe, Lengser, mangsing amit paraniti, mangsing bisa paratjeka, ngaraksa diri koe mantĕn; koeta langlang sapeuting toedjoeh kali sabeurang toedjoeh kali. Noe bolong tjebok noe tjarangtjang lanat.” „Haideuh, goesti, kakara dilanglang pĕrkara koeta reugreug pageuh soemĕdja djaja pĕrangan.” [ 40 ]„Adoeh, Koeda Lengser, tĕgĕr manan aing teu kapalang ngestokeun ngadjatikeun asoep oeloen koemawoela.”

Katjaritakeun noe tjalik di padalëman, Praboe Rangga Malati kapalajoe koe itoengan, hajang moetrian ka noe djaoeh lĕmboerna, anggang nagarana, ka nagara Pasir Batang Karang Tĕngah, ka noe geulis Dewi Toelis. Njaoer ka girang pawarangna, hajang menta pananjaankeun ka nagara Pasir Batang Karang Tĕngah: „Owah, njai, girang si kaka kapalajoe koe itoengan, kadjongdjonan koe paratan, hajang dipangnanjaänkeun ka noe geulis Dewi Toelis, noe tjalik di Pasir Batang Karang Tĕngah.”

Pawarang dalĕm njaoer ka Djompong: „Eh, Djompong, aing koedoe dianteur nanjaän ka nagara Pasir Batang Karang Tĕngah.”

„Aideuh, goesti, ngiring toewang pikĕrsaeun.”

Bral angkatna madjoe djalan. Soemping damping dongkap datang ka nagara Pasir Batang Karang Tĕngah. Pok masang tabe kalimborot kadiga nongtot, katoentjar parandjang gagang: „Tabe, girang teteh.”

„Haideuh, njai, rampes tjalik, oelah toemangtoeng toenggaling goeroe, soemĕdja toenggaling gĕna, grodjog tanpa larapan, bageja, soemping tjalik ka rorongko toewang koering.” „Aideuh, girang si njai, lamoen njoesoel njoesoel lakoe, mapag lampah tikorokotokeun tjareham hajameun, lamoen boengkoes boengkoes kareoeun naon nja pikĕrsaeun?” „Aeh, girang teteh, pibedjaeun meureun aja, djaoeh djaoeh didjoegdjoeg, anggang anggang diparanan, meungpeunan beungeut koe saweuj ngadeudeul leuleu-eur koe iteuk, poëk mongkleng boeta-radjin, hajang papahare ngasoeh ratoe njajak menak.”

„Owah, girang adi, lain nampik kasoegihan, lain madak karoewaän moemoel ka seuweu ratoe ti Pakoean menak ti Padjadjaran.

Girang teteh geus kagol omong djeung noe djaoeh lĕmboerna, noe anggang nagarana, djeung Koeda Djajang Sari, ponggawa di Gagar Handjoewang.”

Katjaritakeun ponggawa Koeda Djajang Sari mawang istri djĕnĕngan Ringgit Sari Rentjang Kĕmbang ti nagara Gagar Handjoewang.

„Tapi kijeu, sok girang si teteh sanggoep ka seuweu ratoe ti Pakoean asal menak Padjadjaran, tapi aja pepentaän, lamoen diajakeun di nagara Pasir Batang Lĕmboer Hilir si koeda boeloe landak djeung si moending si boeloe hiris, girang teteh meureun sanggoep.” [ 41 ] Bral angkatna moelang madjoe djalan. Goeroedag ka padalĕman, ladjoe ditanja koe girang kakana: „Koemaha, indji, boga beubeunangan atawa hĕnteu?” „Aideuh, girang kaka, dingaranan boga, dja hĕnteu beunang, dingaranan teu boga dja beunang; ngan gĕde teuing pepentaänana.”

„Owah, adi, menta naon?”

„Haidih, girang kaka, menta diajakeun moending boeloe hiris koeda boeloe landak di nagara Pasir Batang Lĕmboer Hilir.”

Njaoer Ratoe Santaja ka Kidang Panandri, lamoen hĕnteu djadi, matak boeroeng djadi ratoe, kapalang djadi menak, lamoen teu kasorang ka noe geulis Dewi Toelis. „Owah, girang lantjeuk, ajana mah aja moending boeloe hiris koeda boeloe landak, tapi djaoeh; nagarana di nagara Noesa Bali.”

„Owah, girang kaka, si oetoen njerenkeun padalĕman, toewang adi deuk njoesoel ka nagara Noesa Bali.”

Sĕmproeng menak Panandri, angkat ngapoeng ngoewoeng ngoewoeng, ngapak ngawang ngawang, nĕroes boemi mapak mega; groedag soemping damping dongkap datang ka para dewata ka boemi Soetji Alam Padang, gek tjalik di pajoenan paradewata.

Pok ditanja koe noe geulis Wiroe Mananggaj, dewata noe pangtjikalna: „Aideuh, girang oetoen, inggis batan maoet hinis, reuwas batan toempak djeuntas, naon pikĕrsaeun tjalik ti boewana pantja tĕngah?”

„Adeuh, girang teteh, lain naon, hajang seuweu ratoe njajak menak.”

„Amboe, oetoen, girang teteh ngadjoeroeng rahajoe ngadjijad lalampah; hade dek ka Noesa Bali, tapi koedoe djalan ka nagara Djĕnggi.”

Tidinja kalajang Raden Panandri ngaragragkeun maneh ti Soetji Alam Padang. Groedag ninggang ka pihoemaän oerang nagara Djĕnggi. Toeloej masang tabe, tabe sapoen amit ka noe boga boemi, kalimborot kadiga nongtot, katoentjar parandjang gagang, tabe miloe eureun, ngeureunan palaj djeung tjape, hajang sindang ngalĕmar.

„Adeuh, oetoen, rampes, tapi teu aja dadahareun, wantoening raga masakat diri noe miskin.”

„Aideuh, girang ajah, kadjeun, lain hajang barang hakan, dek nanja ijeu hoema hoema oerang mana?”

„Aideuh, oetoen, hoema, oerang Noesa Djĕnggi, anjing kami telok kalĕmboer, tĕgĕsing ngahedjo tihang bae.” [ 42 ] „Adeuh, ajah, koemaha kami hajang oelin ka nagara Noesa Djĕnggi, koemaha ratoena di Noesa Djĕnggi hade ka semah atawa hĕnteu?”

„Euh, oetoen, ratoe Noesa Djĕnggi lamoen beurang daharna tangange, dahar peuting tĕngah peuting; ngadagoan sare semah.”

Bral angkat noe kasep Raden Panandri, madjoe djalan noe notog ka djabakoeta; groedag soemping kana babatoe woeloeng di Noesa Djĕnggi. Raden Panandri haok sĕntor nangtang ka radja Djĕnggi, djĕnĕngan Ponggawa Ratoe Djĕnggi: „Soegan aja lĕmboe woeloeng beunang ngoengkoeng, aja badak beunang njangtjang, toeroen lalakina di nagara Noesa Djĕnggi!”

Kapiliskeun kaänginkeun ka noe geulis Ratna Djĕnggi. Njaoer noe geulis Ratna Djĕnggi ka rakana: „Euh, girang kaka, boga dosa naon, girang kaka, bĕt eta sora noe nangtang. Adoeh, girang kaka, sora ponggawa ti nagara Pasir Batang, hajoe oerang geura maboer masing djaoeh, geura leumpang masing anggang; lain lawaneun, loba doekoen hĕnteu mampoeh, loba paradji teu mahi, lain lawaneun sakoedjang doewa koedjang.”

„Adeuh, girang adi, moemoel teuing oendoer koe moesoeh, leumpang koe lawan, ninggalkeun nagara, mohal warang woeroeng dilawan.”

„Adeuh, girang raka, mangsing amit paraniti masing bisa paratjeka, sabab Praboe Panandri lain lawan lawaneun.”

Angkat ratoe Djĕnggi maranan ka moesoeh; ngoejoengkoeng sorenna doehoeng, ngajangkang sorenna pĕdang.

Tidinja der pĕrang tandingan Praboe Ratoe Djĕnggi djeung Raden Panandri. Boek, bek; silih banting, silih djĕdjĕk, silih doepak, silih pĕdang pinĕdangan.

Adeuh, kadijeu koelit dingding poerasani, seor koelit singkajoanana, soedoek maroe tinggang baradja goerilingan djĕkek, bloek nangkoeban, blak nangkarak, golojoh Praboe Djĕnggi, kasered papijoeh paadoe poejoeh, pageleng paadoe tjeleng, patjentang lalawanan; dirawoe soekoena Praboe Djĕnggi koe Raden Panandri, dialoengkeun ka manggoeng, dioelangkeun ka awang awang, disabĕtkeun, golepak babar karahajoeanana.

Bloes asoep Raden Panandri ka djĕro nagara Djĕnggi, nangtang deui: „Soegan aja koela kadang barajana geura pangseuhkeun kadijeu!”

Taloek bae sadjĕroning nagara Djĕnggi katoet njai Ratna Djĕnggi, asoep oeloen koemawoela, njanggakeun beuheung teukteukeun, iga [ 43 ]rakrakeun, hajang panghiroepankeun girang kaka, soegan daek asoep oeloen koemawoela ka girang goesti.

Tidinja didjampe koe Raden Panandri, koredjat, hoedang, asoep oeloen koemawoela. „Adeuh, girang goesti, rampes tjalik ka padalĕman.”

Tidinja bral angkat Raden Panandri djeung Praboe Noesa Djĕnggi ngadjoegdjoeg ka Noesa Bali, ngaleut ngeungkeuj ngabandaleut. Grĕdoeg soemping ka djalan marapat opat. Toeloej ngadĕgkeun pasangkrahan di djalan marapat opat; pada tjalik hijangan paragĕlangan ti Noesa Djĕnggi, ngalijoeng lijoeng praboe ngadjaga djaga para menak.

„Adeuh, pangiring pangiring kabeh, toenggoe bae di pasangkrahan, aing daek asoep ka djĕro nagara Noesa Bali.”

Bral angkat Raden Panandri ka djĕro nagara, bari masang tabe, kalimborot kadiga nongtot, katoentjar parandjang gagang, masang tabe mah moengkoereun. Kasondong tjalik di padalĕman pawarang di nagara Noesa Bali. Kagoda koe noe kasep Raden Panandri.

Tidinja kasondong boro noe anom, padeuleu tineung noe loedeung, pakewat mata noe ngora.

Heubeul heubeul njai Ratna Bali menta dikawin ka Raden Panandri. „Adeuh, girang njai, mangga, tapi lamoen dibikeun tjotjoöan di nagara Noesa Bali moending boeloe hiris koeda boeloe landak, sok girang raka ngawin ka girang si njai.”

„Adeuh, girang raka, soemangga, tapi dibawana oelah oelin djaoeh teuing, koedoe koeliling di pipir boemi katjatjang katoekang desa.”

Tidinja ditoenggangan brabat ka wetan, droegdoeg ka kidoel; sĕmproeng dibawa minggat ka djalan marapat opat.

Matoer girang si adi ka girang kakana: „Adeuh, girang kaka, oerang kapalingan koeda boeloe landak moending boeloe hiris.”

Poendoeng girang kakana ka girang si adi: „Adeuh, girang adi, nja ajeuna diteukteuk beuheung tigas mastaka, sabab girang si adi ngingoe semah teu bema teu bewara ka girang si kaka.”

„Owah, girang kaka, oelah paringgasong teuing ka girang si adi; toengtoengna tjotjoöan dipaling deugeun, doeloer dipaehan; ari panasaran, tangtang bae kana batoe woeloeng kalang paradjoeritan.”

„Adeuh, nja bĕnĕr girang si indji, loba kapopoösan bae, ajeuna mah dek njoba dadahoelatan ditangtang.” Toeloej nangtang: „Lamoen [ 44 ]teuneung loedeung, geura pangseuhkeun lalanang di kolong djagat lalaki di poesĕr boemi!”

Toeloej Kidang Panandri toeroen ngalawan pĕrang. Dĕr pĕrang tandingan; boek; bĕk, doer, dĕr, silih beubeut, silih gĕntjet. Ting harijoeug sora doehoeng, ting siripit sora kĕris, ting dorokdak sora toembak, ting golodjrang sora pĕdang. Toengtoengna ratoe Noesa Bali djeung para ponggawa asoep oeloen koemawoela ka Raden Kidang Panandri. Tidinja noe geulis Ratna Bali njoenggoeh njĕmbah ka Raden Kidang Panandri, njoehoenkeun dihiroepan kabeh lalajon di Noesa Bali.

Didjampe koe noe kasep Raden Panandri, ting koredjat deui, haroedang kabeh babatang di Noesa Bali, asoep oeloen koemawoela ka Raden Kidang Panandri. Toeloej tjaralik ka padalĕman di djalan marapat opat.

„Adeuh, girang praboe lantjeuk, koemaha dek lĕmboer matoeh dajeuh maneuh di nagara Noesa Bali?”

„Adeuh, girang adi, hĕnteu, girang kaka hajang balik ka nagara Pasir Batang Lĕmboer Hilir.”

Tidinja bral angkat ti nagara Noesa Bali, pindah ka nagara Pasir Batang Lĕmboer Hilir, ngaleut ngeungkeuj ngabandaleut; tjaretjet kajaning otet, njaroengnjoeng kajaning reunjoeh, ngiring noe kasep Raden Kidang Panandri ponggawa di nagara Pasir Batang. Djĕboel soemping damping dongkap datang ka nagara Pasir Batang Lĕmboer Hilir; para pawistri tjalik ka padalĕman, para lalaki gek tjaralik ka babalean.

„Adeuh, patih Koeda Lengser, eta si dawoek si moending boeloe hiris si koeda si boeloe landak asoepkeun kana gĕdogan.”

„Adeuh, girang soehoenan, koemaha, ajeuna geus aja pamoendoet girang si teteh, koemaha ngadogdog njijeun arotan ngadadak njijeun karija?”

„Adeuh, girang adi, toeloes, tapi koedoe ditejangkeun koe patih Koeda Lengser.”

Djĕboel Lengser datang ka nagara Koeda Djajang Sari.

„Adeuh, Lengser, kami mohal taloek ka ponggawa di nagara Pasir Batang Lĕmboer Hilir.”

Toeloej si Lengser balik matoer ka girang goestina: „Pangampoera, doenoengan, oerang Pasir Batang Karang Tĕngah mohal taloek bae.”

„Adeuh, Lengser, lamoen teu daek taloek, dek ditejangkeun, dek ditjoendoek lĕboe datang pĕrang.”

Tidinja bral angkat noe kasep Raden Kidang Panandri ka nagara [ 45 ]Pasir Batang Karang Tĕngah. Groedag soemping kana batoe woeloeng. Toeloej haok sĕntor nangtang pĕrang: Lamoen aja lĕmboe beunang ngoengkoeng, badak beunang njangtjang, soegan aja lalanang di kolong djagat lalaki di poesĕr boemi, hajoe pĕrang tandingan!”

Tidinja djĕboel noeroenan ponggawa doewa patih Koeda Djajang Sari reudjeung patih Koeda Landjar Sari. Djĕgoer pĕrang tandingan, ditjĕkĕl poendoekna, diadoekeun babatokna; prok babatokna, prek tangkorekna, ditoedjahkeun langgosar.

Toeloej nangtang deui noe kasep Kidang Panandri; djĕmpling euweuh noe noeroenan; tina euweuh deui lalanangna, ditoeroenan koe noe geulis Dewi Toelis, bari njaoer asoep oeloen koemawoela, bari moendoet dipanghiroepankeun girang rakana. Toeloej dihiroepan deui koe noe kasep Kidang Panandri.

Toeloej taloek asoep oeloen koemawoela ka noe kasep Kidang Panandri; ladjoe di bawa pindah indit sirib ejar sadjadjagat ngagoeroeh, salĕlĕmboer ngiring ngaleut ngeungkeuj ngabandaleut ka nagara Pasir Batang Lĕmboer Hilir.

Tidinja angkat karija dek ngareremokeun Dewi Toelis djeung ponggawa Praboe Rangga Malati. Praboe Koeda Landjar Sari adĕg papatih dalĕm: „Adeuh, Lengser, ajeuna toeloes arotan, ngadadak njijeun karija; koempoelkeun sakabeh gĕlangan parahijangan; ari panasaran kami, hajang meunang goöng toedjoeh bangoenan angkloeng salawe tatapan, misti dipapadonkeun.”

„Adeuh, girang goesti, geus datang hidak hijangan paragĕlangan.” Loer noe sadjamang boeloedroe, lar noe sadjamang sangsang, noe loba djamang sakĕlat; djamang hideung diga reueuk, korosok sadjamang pendjo.

„Adeuh, Lengser, moending sabraha lobana?”

„Haideuh, girang goesti, moending geus aja salawe pakandangan, eusina pada njalawe, di loewar salawe deui.” „Adeuh, Lengser, angkat tatabeuhan, poekoel bĕnde kaboejoetan beunang ngoenoen toedjoeh tahoen, beunang ngagarang dalapan boelan.”

Doek, doek, tjengengeng. Si Lengser leungit sa peuting, katoeroeban tjeuli moending; si Djompong leungit sapotong, katoeroeban kokorompong. Ngĕnang, ngĕning goöngna koening Asmara djeung Singadjaja; sok, ngoeng si Sĕkar Gadoeng; goöng Pelog sasorogan, goöng Koembang pangrampogan noe ngelehkeun goöng deungeun.

„Adeuh, Lengser, patjoewan koerang dahar, patjoewan koerang arot; sapeuting toedjoeh kali ti beurang toedjoeh kali berean sasangon ngarijoeng, mangka ngarani antjak opat djĕlĕma hidji; meuntjit moending di boentoetna kĕrĕdan kahoeloenakeun.” [ 46 ] Tidinja rengse soeroedan karija; bral moelang iridan hijangan paragĕlangan di nagara Pasir Batang Lĕmboer Hilir. Tĕtĕp dajeuh maneuh lĕmboer matoeh, djondjon marentah sasama radja, sakti mantjala poetra mantjala poetri, sakti manggoelang manggoeling rĕntĕb dĕdĕt di nagara Pasir Batang Lĕmboer Hilir. Djĕmpling teu katjaritakeun deui noe kasep Kidang Panandri.


______

[ 47 ]

VII.

LALAKON GADJAH LOEMANTANG.

——————

Katjaritakeun Gadjah Loemantang djadi radja di nagara Pasir Batang Lĕmboer Tĕngah, djeung kagoengan saderek istri djĕnĕnganana njai Nimbang Manik. Ari tjarogena njai Nimbang Manik Sangijang Goeroe Gantang.

Toenda heula tjaritana Gadjah Loemantang; njaritakeun ponggawa di nagara Madjapaït djĕnĕnganana Singa Kombala. Ari saderekna istri djĕnĕnganana njai Sĕkar Kombala. Eta ponggawa di Madjapaït ngĕrsakeun ngandih nagara ka Pasir Batang Lĕmboer Tĕngah.

Tidinja ponggawa Singa Kombala njaoer ka saderekna njaï Sĕkar Kombala, saoerna: „Owah, girang adi, ajeuna girang kaka kabangbing sakit, kabingbang hajang, katolodjo sono, hajang ngandih nagara Pasir Batang Lĕmboer Tĕngah.”

Tjik njai Sĕkar Kombala:

„Owah, girang kaka, oelah, sabab di nagara Pasir Batang Lĕmboer Tĕngah oge aja radja-än, nja eta noe kasep Gadjah Loemantang.”

Tidinja njĕntak Singa Kombala ka njai Sĕkar Kombala:

„Ideuh, indji. kadjeun aja radja-än oge, dja aing ge radja gĕgĕden.”

Tidinja njaoer pamoek pĕrang di nagara Madjapaït noe djĕnĕngan Badak Sanggora:

„Aeh, aeh, indji, toeroetkeun, oelah dipoengpang.”

Toeloej Badak Sanggora njaoer ka si Lengser: „Amboeïng, Lengser, ajeuna koedoe njijeun djalan ti Madjapaït tĕroes ka nagara Pasir Batang Lĕmboer Tĕngah, koedoe anggeus poë ijeu.”

Tidinja si Lengser nakol bĕnde kaboejoetan boengkoel boengoer, beunang ngoenoen toedjoeh tahoen, beunang ngagarang dalapan boelan. Doek, tjengengeng. Geus kitoe koempoel hijangan paragĕlangan, parajaji toedjoeh poeloeh, widak widak pihoema-än ka nagara Madjapaït, sabab ngadenge sora bĕnde. [ 48 ] Barang geus koempoel di nagara sakabeh hijangan paragĕlangan, parajaji toedjoeh poeloeh, widak widak pihoemaän, toeloej si Lengser ngomong: „Ideuh, batoer batoer kabeh, ajeuna oerang koedoe njijeun djalan ti nagara Madjapait tĕroes ka nagara Pasir Batang Lĕmboer Tĕngah, sabab radja di Madjapaït ngĕrsakeun ngandih nagara Pasir Batang Lĕmboer Tĕngah.”

Tidinja gĕr pada digawe, haliwoe noe noewar kajoe, basbir noe nilas awi; hoenjoer dirĕmpoeh, noe lĕgok disaeur. Sapoë harita tĕroes ka sisi nagara Pasir Batang Lĕmboer Tĕngah.

Toeloej baralik deui ka Madjapaït sakabeh noe njijeun djalan, bebedja ka Badak Sanggora, jen eta djalan geus anggeus.

Katjatoerkeun Badak Sanggora matoer ka Singa Kombala: „Ideuh, girang goesti, ajeuna mah mangga dek moeroed salĕlĕmboer, dek mintar sanagara, meungpeung isoek, dja djalan geus sadija.”

Tidinja si Lengser toeloej ngadangdanan koeda poetih Sangbarani, anak si Mega lalanang, baris toengganganeun noe kasep Singa Kombala, djeung koeda poetih boeloe hiris geusan toengganganeun Badak Sanggora, djeung kareta geusan Sĕkar Kombala djeung istrina Singa Kombala. Barang geus rengse dangdanan, bral angkat moeroed salĕlĕmboer, mintar sanagara, ngaleut ngeungkeuj ngabandaleut, ngĕlĕboet oemboel oemboelna, pajoeng toedjoeh noengkoensengkoe, pajoeng dalapan ngadjadjar. Katjaritakeun barang soemping ka sisi nagara Pasir Batang Lĕmboer Tĕngah, ngadĕgkeun pasanggrahan heula, hĕnteu geura geura asoep ka djĕro nagara.

Tidinja kabedja ka Gadjah Loemantang, jen Singa Kombala, radja Madjapaït, geus njijeun pasanggrahan di sisi nagara, dek ngandih nagarana.

Geus kitoe matoer Gadjah Loemantang ka saderekna njai Nimbang Manik: „Ideuh, girang adi, oelah ngeunah ngeunah pikir, sĕnang sĕnang lampah, nagara oerang dek diandih koe noe kasep Singa Kombala, radja di nagara Madjapaït. Malah ajeuna geus ngadĕgkeun pasanggrahan di sisi nagara.”

Tjik njai Nimbang Manik:

„Ideuh, girang kaka, hajoe oerang geura oendoer meungpeung djaoeh, geura angkat meungpeung rada anggang keneh.”

Ambĕk Gadjah Loemantang ka adina bari matoer: „Owah, indji, girang kaka mah moemoel oendoer koe moesoeh, leumpang koe lawan, sabisa-bisa dek dilawan bae.”

Geus kitoe matoer deui Gadjah Loemantang ka Praboe Goeroe Gantang, saoerna: „Ideuh, girang adi, si indji ajeuna geura bawa [ 49 ]kadijeu, koe girang kaka dek ditjipta, didjijeun leutik, hajang asoep kana tjoepoe manik, bisi dirĕboet koe moesoeh.”

Tidinja njai Nimbang Manik dihatoerkeun koe Praboe Goeroe Gantang ka Gadjah Loemantang, ladjoe dileutikkeun, kari sagĕde katjang herang deui. Boes diboenikeun kana tjoepoe manik sarta diasoepkeun kana kandoengan.

Tidinja Gadjah Loemantang matoer deui ka Praboe Goeroe Gantang: „Owah, girang adi, koemaha ajeuna, dek miloe atawa mohal, girang kaka dek ka sisi nagara nangtang pĕrang ka Praboe Singa Kombala di pasanggrahan?”

Ngadjawab Praboe Goeroe Gantang: „Owah, soehoenan kaka, geus tangtoe girang adi ngiring, hajang belapati djeung doeloer.” Tidinja bral Gadjah Lamoentang djeung Goeroe Gantang angkat ka kalang paradjoeritan, deukeut pasanggrahan Singa Kombala. Nja didinja ladjoe nangtang pĕrang ka noe keur tjalik di pasanggrahan, pokna: „Soegan aja lalaki di poesĕr boemi lalanang di kolong djagat, lamoen bĕnĕr radja Madjapaït wani, geura kadijeu oerang pĕrang!”

Kadenge ka pasanggrahan koe adina Singa Kombala, ladjoe matoer ka kakana; pokna: „Sapoen, girang kaka, eta sora nangtang pĕrang, menak ti nagara Pasir Batang Lĕmboer Tĕngah, koemaha ajeuna dek dilawan atawa mohal?”

Tjik Singa Kombala: „Owah, girang adi, geus tangtoe dilawan, dja girang kaka geus nijat ti baheula hajang pĕrang djeung oerang nagara Pasir Batang Lĕmboer Tĕngah.”

Tidinja Singa Kombala miwarang ka Badak Sanggora ngalawan pĕrang. Toeloej Badak Sanggora dangdan, noeroenan ka kalang paradjoeritan, gĕr pĕrang djeung Praboe Gadjah Loemantang. Ting siripit sora kĕris, ting galondjrang sora pĕdang; papijoeh paädoe poejoeh, pageleng paädoe tjeleng; silih banting, silih doepak; pada saroewa kahotna, saroewa bĕdasna.

Barang geus kĕbĕl pĕrangna, golojoh Badak Sanggora kasamboet koe Gadjah Loemantang datang ka paeh.

Dĕr deui bae Gadjah Loemantang nangtang ka Praboe Singa Kombala, pokna: „Ajeuna aing hajang pĕrang radja pada radja, sakti pada sakti, wĕdoek pada wĕdoek!”

Tidinja ditoeroenan koe Praboe Singa Kombala ka kalang paradjoeritan. Dĕr pĕrang pageleng tjangkeng, pabeulit bitis, silih doepak, silih tondjok. Teu lila golojoh Gadjah Loemantang paeh kasamboet koe Praboe Singa Kombala. [ 50 ] Geus kitoe Praboe Singa Kombala ladjoe nangtang ka ponggawa Goeroe Gantang; tapi Goeroe Gantang teu ngalawan, sabab ngarasa, jen mohal koewat.

Tidinja Goeroe Gantang ingĕt, jen Gadjah Loemantang kagoengan saderek misan djadi radja di nagara Haoerdoeni, djĕnĕnganana Tadji Wira Koening. Ari adi sistri djĕnĕnganana Ratoe Manik.

Toeloej ponggawa Goeroe Gantang njoeratan ka nagara Haoerdoeni; basana soerat kijeu: „Praboe Goeroe Gantang ngoeningakeun ka girang adi, jen nagara Pasir Batang Lĕmboer Tĕngah dipĕrangan koe radja ti nagara Madjapait, malah toewang raka Praboe Gadjah Loemantang geus poepoes; koe sabab eta, lamoen sapoek reudjeung doeloer, lamoen moepakat pada baraja, koedoe ditoeloengan hiroep, hajang dibantoe pĕrang, hajang ditambah njawa.”

Barang eta soerat katampa koe Tadji Wira Koening, ladjoe diwatja sarta kaharti eusining soerat. Toeloej njaoer ka adina, saoerna: „Ajeuna oerang disoeratan koe Praboe Goeroe Gantang ti Pasir Batang Lĕmboer Tĕngah, menta ditoeloengan, sabab girang kaka Gadjah Loemantang geus poepoes, dipĕrangan koe radja Madjapaït.”

Barang soemping Tadji Wira Koening ka nagara Pasir Batang Lĕmboer Tĕngah, teu tata pasini djangdji, teu make pasang soebaja deui, ladjoe haok sĕntor nangtang pĕrang di kalang paradjoeritan ka radja Majapaït. Toeloej der pĕrang ngadoe kabĕdasan, silih biti, silih banting. Ting harijoeng sora doehoeng, ting doeroekdoek sora soedoek, ting bĕlĕsat panah leupas tina gondewa. Lila lila eleh Praboe Singa Kombala koe Tadji Wira Koening, datang ka paeh.

Geus kitoe toeloej adina Singa Kombala matoer ka Tadji Wira Koening, saoerna: „Owah, girang kaka, ajeuna hajang dipanghiroepankeun deui sakabeh lalajon, djeung girang si adi daek asoep oeloen koemawoela.”

Toeloej koe Tadji Wira Koening dihiroepan deui; noe raheut, didjampe raheut noe peupeur didjampe peupeur. Koredjat hariroep deui Badak Sanggora, Singa Kombala djeung Gadjah Loemantang. Toeloej taloek ka Tadji Wira Koening asoep oeloen koemawala, noeroetkeun toewang parentahna.

Nja didinja Tadji Wira Koening djeung adina tĕtĕp lĕmboer matoeh, dajeuh maneuh, marentah sasama radja. Reuhreuj nagara Pasir Batang Lĕmboer Tĕngah, ngadjadjar poetjoek kalapa, ngoejoepoek poetjoek kawoengna, najektek poetjoek djambena. Djĕmpling ti harita teu katjatoerkeun deui.

______

[ 51 ]

VIII.

LALAKON BIMA WAJANG.

______

Di Pakoean Barat aja hidji menak djĕnĕnganana Bima Wajang. Katjaritakeun Bima Wajang, salin pikir, pindah nijat, hajang kagoengan istri ka oerang Pasir Batang Lĕmboer Girang, noe djĕnĕngan Ratoe Manik Nanding Leuwi, saderekna Raden Lambang Sari.

Toeloej Bima Wajang matoer ka tetehna, noe djĕnĕngan njai Boengah Larang: „Owah, soehoenan atjeuk, girang adi nĕda amit paidin, pandjang panghampoera, girang adi hajang njaba ngalalana ka nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang. Bedjana di Pasir Batang Lĕmboer Girang aja istri geulis, djĕnĕnganana Ratoe Manik Nanding Leuwi”. Tjik njai Boengah Larang: „Ideuh, girang adi, montong njaba, bisi aja noe nganiaja, ari hajang kagoengan istri mah, di Pakoean oge kapan loba noe geulis.”

Ari djawabna Bima Wajang: „Owah, soehoenan atjeuk, bĕnĕr oge noe geulis di dijeu loba, tapi girang adi hajang njijar sorangan.”

Saoerna njaï Boengah Larang: „Owah, girang adi, ari maksa bae mah rampes, tapi koedoe njandak pandakawan Mama Loerah, Koeda Pangĕmban djeung Gĕlap Njawang.”

Tidinja Bima Wajang bral angkat diiring koe teuloe pandakawan.

Barang datang ka nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang ladjoe masang tabe ka Ratoe Manik Nanding Leuwi. Omongna Ratoe Manik Nanding Leuwi: „Seuweu ratoe timana, sasab sempar kadijeu, sasara teu ari ari, bareto teu elok elok djeung naon pikĕrsaeun, noe mantak tjalik kadijeu?”

Tjik Bima Wajang: „Owah, indji, ari pikĕrsaeun mah nja aja pisan, lamoen sapoek reudjeung sĕpoeh, madak moepakat reudjeung baraja, soegan kĕrsa dikawoelaan koe oerang Pakoean Barat.” Djawabna Ratoe Manik Nanding Leuwi: „Owah, girang kaka, lamoen kitoe pikĕrsaeun mah, girang adi tatjan bisa noeroet saoer gantjang narimakeun, sabab kaka koela Raden Lambang Sari teu aja di boemi, eukeur tapa di toetoegan Goenoeng Poentang Simadjoeng[ 52 ]djang; kitoe oge ari tĕmĕn mah kĕntjĕng karep, gĕde tineung, hajang ka girang adi, rampes, tapi koedoe kĕrsa noenggoe datangna kaka koela balik ti patapaän. Djeung oelah tjitjing didijeu; koedoe njijeun bae pasanggrahan di sisi nagara, geusan tjitjing sakĕbĕl ngadagoan kaka Raden Lambang Sari, datang ti patapaän. Ari barang dahar mah, kadjeun, koe koela isoek sore dianteuran.”

Geus kitoe, bral Bima Wajang djeung pandakawan arangkat ka sisi nagara njijeun pasanggrahan. Toeloej Bima Wajang djeung pandakawan tjaritjing di pasanggrahan.

Katjaritakeun Ratoe Manik Nanding Leuwi oenggal isoek oenggal sore sok nganteuran ka pasanggrahan Bima Wajang, diiring koe ĕmban ĕmban.

Barang dina hidji poë Ratoe Manik Nanding Leuwi siram di tampijan, kataradjang tjaäh gĕde, laoer palid kabawa koe tjaäh. Toeloej ĕmban geuwat geuwat poepoelih ka Bima Wajang, jen Ratoe Manik Nanding Leuwi palid katjaähan.

Tidinja Bima Wajang njoesoel mapaj mapaj walangan; oenggal leuwi diteuleuman koe Bima Wajang djeung pandakawanana.

Barang datang ka leuwi Talaga Ĕmas, aja noe katendjo hoeroeng di djĕro leuwi; diteuleuman koe Bima Wajang. Ari tjĕg ditjĕkĕl, bĕnĕr Ratoe Manik Nanding Leuwi, tapi geus paeh. Toeloej didjampe bari didoedoet ramboetna sakoerĕn, dibeulitkeun kana indoeng soekoena; koredjat hoedang. Geus kitoe koe Bima Wajang Ratoe Manik Nanding Leuwi hĕnteu dibawa balik ka Pasir Batang Lĕmboer Girang, tapi dibawana ka patapaan kakana di toetoegan Goenoeng Poentang Simadjoengdjang. Bima Wajang matoer ka Raden Lambang Sari; pokna: „Owah, girang kaka, ijeu girang adi njerenkeun toewang saderek Ratoe Manik Nanding Leuwi. Ari noe mantak dibawa kadijeu, asalna palid ti tampijan, kataradjang tjaah, koe girang adi kapanggih ti leuwi Talaga Emas.”

Tjik Raden Lambang Sari: „Owah, girang adi, atoeh soekoer ari dipanjandakkeun mah.” Toeloej Ratoe Manik Nanding Leuwi, Bima Wajang djeung pandakawanana miloe tapa bae djeung Raden Lambang Sari.

Toenda heula njaritakeun noe keur tapa; njaritakeun radja di nagara Djadjar Wajang, djĕnĕngan Praboe Sakti Koesoemah, eukeur kasoesahan dipĕrangan koe radja ti nagara Madjapaït noe djĕnĕngan Raden Paksi Boemi.

Praboe Sakti Koesoemah meunang bedja, jen di toetoegan Goenoeng Poentang Simadjoengdjang aja noe keur tapa. [ 53 ] Toeloej Praboe Sakti Koesoemah njoeratan ka noe keur tapa, menta toeloeng. Ari basana soerat kijeu: Lamoen ratoe roekoen djeung doeloer, moepakat sama koela kadang, Praboe Sakti Koesoemah menta agoengna paraloen, hajang ditoeloeng hiroep koe noe keur tapa di toetoegan Goenoeng Poentang Simadjoengdjang, sabab ajeuna eukeur dipĕrangan koe Raden Paksi Boemi, radja ti Madjapaït.

Sanggeusna Raden Lambang Sari tamat matja soerat, teu tatapasini deui, ladjoe ngadjak ka Bima Wajang ka Ratoe Manik Nanding Leuwi angkat ka nagara Djadjar Wajang, dek noeloengan pĕrang, diïring koe Mama Loerah, Koeda Pangĕmban djeung koe Gĕlap Njawang. Barang saroemping ka nagara Djadjar Wajang, kasampak keur taroeng pĕrang Praboe Sakti Koesoemah djeung Raden Paksi Boemi.

Njaoer Raden Lambang Sari ka Bima Wajang: „Owah, girang adi, geura toeloengan itoe Praboe Sakti Koesoemah, geus pajah kadeuleuna koe girang kaka.”

Naradjang bae Bima Wajang, noebroek ka Raden Paksi Boemi; dĕr pĕrang tandingan. Silih banting, silih rĕngkas, silih soedoek koe doehoeng, silih pĕntoeng koe balijoeng. Golojoh Raden Paksi Boemi eleh, tapi hĕnteu paeh. Geus kitoe mah moepakat, beres deui di nagara Djadjar Wajang.

Matoer Praboe Sakti Koesoemah ka Raden Lambang Sari djeung ka Bima Wajang: „Koemaha, girang kaka, dek tĕtĕp didijeu atawa mohal?”

Djawabna Raden Lambang Sari: Kami mohal tĕtĕp didijeu, dek balik nikahkeun si indji djeung Bima Wajang.

Tidinja bral Raden Lambang Sari, Bima Wajang djeung Ratoe Manik Nanding Leuwi moelih ka nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang, diïring koe Mama Loerah, Koeda Pangĕmban djeung koe Gĕlap Njawang.

Katjaritakeun di nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang mimiti angkat karija, ngawinkeun Ratoe Manik Nanding Leuwi djeung Bima Wajang. Meuntjit moending toedjoeh likoer, meuntjit hajam salawe parandje eusina pada njalawe. Ngagoeroeh sora tatabeuhan; tjaloeng salawe rampasan, goöng salawe bangoenan, angkloeng salawe tatapan. Ngagĕdĕr di nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang meunang dalapan poë dalapan peuting; ka salapanna boebaran.

Tĕtĕp Bima Wajang andĕg radja di nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang; teu moelih deui ka nagarana.

______

[ 54 ]

IX.

LALAKON RANGGAH SENA.

______

Radjahna: Moela awaking dek make pasang pasadoean, sadoe ka loehoer ka handap, ka loehoer ka sang roemoehoen ka batara noe di manggoeng, ka noe wĕnang njoetjoek ngiboen ka handap ka Sang noergaha ka batara Naga Radja, pangapoengkeun sora awaking sadoe awaking deuk njaritakeun tjarita pantoen, menta agoengna palaloen, menta pandjang panghampoera.

Katjaritakeun Praboe Moending Wangi datang ti pangoembaraan, geus ngabĕlĕgĕndĕng pasanggrahanana di boeroean Pantja Batang Antrawidjaja.

Pawarangna tatjan deuk loba, kakarak boga dalapan, ngamitkeun toewang kakasih pawarangna.

Pawarang pangtoehana ngambĕt kasih tan kaweni Mĕrĕdja Lokat Dewata, katema koe girang aïsna Ĕmbok Agoeng Narawikoe Norowong Narawigoena, katema koe girang aïsna deui Raga Geulis Kĕntri Manik, katema koe girang aïsna deui Patna Larang, Patna Wangi, Balik Lajaran Sari, Ambang Laja Ratna Kĕmbang djeung girang si boengsoe Angdjĕng Tapa Kalĕngrĕman.

Kotjapkeun Praboe Moending Wangi hajang njijeun kaoelinan datang ti pangoembaraan.

Toeloej njaoer ka girang pawarang noe pangtoehana: „Owah, mas padoenoengan simadjar ka ngaing hajang njijeun kaoelinan karamean sadatang ti pangoembaraan, hajang njawoeng ngadoe hajam, koedoe mikono ka nagara Koeta Potong.”

Toeloej pawarangna pangtoehana maranan ka nagara Koeta Potong. Barang datang ladjoe masang tabe: „Amboeïng, kalimborot kadiga nongtot, katoentjar parandjang gagang, masang tabe mamoengkoereun, milak rama pangtjalikan, deuk miloe eureun sakeudeung.”

„Rampes, oelah toemangtoeng toenggaling goeroe, toemedja toeng[ 55 ]galing gĕna, bageja tjalik ka pangtjalikan badan koering. Gek tjalik di padalĕman Koeta Potong.

Katjaritakeun njai Raga Geulis Nji ĕmas Maja Larang, pawistri di Koeta Potong, katema koe ponggawana Praboe Soentĕn Agoeng, boga deui girang pawarang djĕnĕngan Kastoena Kantjana, hajang nongton kaoelinan ngadoe hajam.

Bral angkat beunang dangdanan deuk nongton ngadoe hajam ka nagara Pantja Batang Antrawidjaja.

Diiring koe pandakawan Praboe Banjak Soemba, si Barang Tineung. Barang datang ka boeroean Pantja Batang Antrawidjaja, geus njampak papanggoengan kagoengan Praboe Moending Wangi. Toeloej oerang nagara Koeta Protong njijeun papanggoengan pahareup hareup djeung papanggoengan Praboe Moending Wangi. Ladjoe tjalik pawarang dalĕm Praboe Moending Wangi kana papanggoengan.

Ajeuna njaritakeun ponggawa noe ngadjaga lawang Koeta Potong noe djĕnĕngan Praboe Ranggah Sena, Lawang Praboe Langga Sari, Praboe Poerbasari, Poerba Karang, Poerba Denta, Rangga Poepoek, Tanoerang Gagang djeung Praboe Djaja Wastoe, noe ngagadoeh ranggap gĕde.

Katjaritakeun balad Praboe Moending Wangi noe ngadjaga lawang sasaka domas, djĕnĕngan Praboe Moending Sari, Moending Singa, Moending Mĕrĕga Singa, Moending Mĕrĕga Djaja, Moending Mĕrĕga Laksana, Moending Mĕrĕga Loentjat, Moending Barang djeung Moending Daratan.

Praboe Moending Wangi mah geus boga hajam adoekeuneun ngaranna Atji Kĕmbang Kahijangan.

Ari pawistri ti Koeta Potong mah tatjan boga hajamna; ladjoe nitah njijar ka pandakawan noe ngaran si Barang Tineung. Toeloej nindak si Barang Tineung njijar hajam, nektekan bĕling di pipir leuit, diteundeun kana kandek djamang. Toeloej ngadeuheus ka padalĕman Praboe Djaja Wastoe, noe ngagadoeh ranggap gĕde. Matoer si Barang Tineung ka Praboe Djaja Wastoe: „Ideuh, sang praboe, badan koering nanggoel pioetoes, ngĕmban parentah dititah njijar hajam, noe patoet adoekeuneun.”

Dibere koe Praboe Djaja Wastoe kotok poepoek; teu ditarima koe si Barang Tineung: „Dja ijeu mah lain kotok patoet adoekeuneun.”

Dibere deui si Tĕlĕgoeg Djantoer, teu ditarima deui bae koe si Barang Tineung. Dja kahajangna si Barang Tineung lain noe eta. Ladjoe si Barang Tineung aja akalna ngagembreng gembreng kandek djamang, maroekankeun doewit; horeng bĕling. Ari hajam noe bagoes mah di[ 56 ]boenikeun koe Praboe Djaja Wastoe ka sĕgong lawang. Disorowok bae koe si Barang Tineung ti segog lawang, toeloej dibawa balik. Datang ka lawang Poerba Denta, toeloej ditanja koe Poerba Denta, soegan eta deuk didjoewal.

„Ideuh, sang praboe, nja ĕndeuk, ari rĕgana sareboe doewaratoes pasmat.”

Toeloej Praboe Denta milang doewit; meunang dalapan poeloeh pasmat. Tidinja ditampa koe si Barang Tineung, ditorogan barang tjingtjin ĕmas mata intĕn; dja teu mahi doewitna.

Bral bae ladjoe si Barang Tineung, tapi ari hajamna mah djeung doewit dalapan poeloeh pasmat djeung tjingtjin ĕmas mata intĕn dibawa bae.

Njaoer Praboe Denta: „Koemaha djoedjoewalan kitoe pĕtana, barangna dibawa deui, ladangna dibawa?”

Nembal si Barang Tineung: Tadi oge kami mah lain deuk ngadjoewal, dja deuk njijar beuliëun; kahadja dibere bae mah daek, dja poegoeh kami mah teu boga.

Goeroedag bae datang ka boeroean Pantja Batang, dihatoerkeun hajamna ka panggoestianana njai Raga Geulis Njai Ĕmas Maja Larang. Geus kitoe mah pada boga tjangkingan djeung Praboe Moending Wangi.

Toeloej prak bae mimiti ngadoekeun hajam. Silih pantjong, silih pintih. Eleh hajam poepoek koe si Atji Kĕmbang Kahijangan. Ditoeroenan deui koe si Tĕlĕgoeg Djantoer, eleh deui bae. Ditoeroenan deui koe noe sidji deui, noe ngaran Singa Katarandjang. Doek dĕk adoe djoerit si Atji Kĕmbang Kahijangan djeung si Singa Katarandjang; rigrig boeloena salambar si Atji Kĕmbang Kahijangan, ladjoe kekejokan; beuki loehoer beuki loehoer hajam doewa ngapoeng ka kahijangan.

Tidinja Praboe Moending Wangi kaïsinan, ladjoe toeroen ka boeroean, bari nangtang ka para ponggawa sakabeh di Koeta Potong. Djĕmpling euweuh noe wani ngalawan, euweuh noe wani njapih.

Tidinja dangdan nji Mas Maja Larang, deuk ngalawan. Ragoedoeg sasamping djangkoeng, rĕkĕtĕk sagĕloeng poetĕr; ngaloentjat ka boeroean Pantja Batang, gĕr bae pĕrang papijoeh paadoe poejoeh, ngageleng paadoe tjangkeng; awak leutik meulit meulit, awak koneng mangpeng mangpeng. Tjaritakeun pawarang pangtoehana Raga Geulis, ngambeut kasih deuk njapih. Ragoedoeg sasamping djangkoeng, rĕkĕtĕk sagĕloeng poetĕr, ngaloentjat ka boeroean Pantja Batang, ngarontok girang tjarogena, tijoep koepingna: [ 57 ] „Nanaonan taroeng taroeng djeung doeloer, pĕrang djeung baraja, mangsing areling.”

Toeloej eureun, pada tjaralik di boeroean Pantja Batang, geus rapih pĕrang.

Katjarita Praboe Moending Wangi njerenkeun nagara Koeta Potong sabeulah ka Praboe Ranggah Sena.

Toeloej Praboe Moending Wangi moeroed ka padalĕman ka Lĕmah Doehoer, gĕnah toemaninah.

Teu kĕbĕl deui oerang nagara Koeta Potong moeroed ka padalĕmanana.

Di Lĕmah Doehoer aja doewa ponggawa noe djĕnĕngan Toean Djajapaksa Raden Tjarama Laksana djeung hidji Raden Kĕling.

Katjarita deui moeroedna nji Mas Maja Larang ka padalĕmanana di Koeta Potong djeung ponggawa Praboe Soentĕn Agoeng djeung pawarangna Moetia Manik djeung Kastoena Kantjana djeung Praboe Ranggah Sena. Noe poerah nanggoel moesoeh, noelak lawan di nagara Koeta Potong, tĕtĕp gĕnah Praboe Moending Sari. Toeroen euntjoe, rĕndang anak di nagara Lĕmah Doehoer. Djĕmpling teu katjaritakeun deui.


______

[ 58 ]

X.

LALAKON KOEDA GANDAR.

______

Kotjapkeun ponggawa Koeda Gandar, pamoek pĕrang di nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang djeung kagoengan hidji saderek istri djĕnĕngan njai Ringgit Sari.

Toenda heula tjaritana ponggawa Koeda Gandar. Njaritakeun Praboe Soetra Mantri; nagarana di Pakoean Barat, hajang kagoengan istri ka oerang Pasir Batang Lĕmboer Girang, ka noe djĕnĕngan Mirah Kantjana, saderekna Pangeran Naga Panggiling djeung ka noe djĕnĕngan Lenggang Kantjana, saderekna patih Kalang Kantjana.

Tidinja bral angkat Praboe Soetra Mantri njoektjroek njoektjroek waloengan tjai, mipir mipir soekoe goenoeng. Goeroedag datang ka nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang, sarta toeloej tatabean ka Pangeran Naga Panggiling, ka patih Kalang Kantjana djeung ka ponggawa Koeda Gandar. Pokna:

„Owah, girang kaka, lamoen madak idin, girang adi hajang miloe eureun sakeudeung, ngeureunan tjape bari ngalĕmar.”

Djawabna oerang Pasir Batang Lĕmboer Girang: „Rampes, girang adi, tapi girang kaka mah sok hajang nanja bae, naon anoe disĕdja sasab sempar ka tĕbeh dijeu, sasari teu ari ari, bareto teu elok elok, girang kaka mah sok sarariheun.”

Tjik Praboe Soetra Mantri:

„Owah, girang kaka, satĕmĕn tĕmĕnna mah aja pisan noe disĕdja; loemoen sapoek sama doeloer sarta tatjan aja noe kagoengan, hajang ngawoelakeun toewang saderek njai Mirah Kantjana djeung njai Lenggang Kantjana.”

Saoerna Pangeran Naga Panggiling: „Ideuh, girang adi, rampes, dja masih lengoh keneh.”

Tidinja njaoer Pangeran Naga Pranggiling djeung patih Kalang Kantjana ka si Lengser:

„Ideuh, Lengser, geura tabeuh bĕnde koneng, ngoempoelkeun sakabeh hijangan paragĕlangan ka djĕro nagara, ajeuna aing dek ngawin[ 59 ]keun Mirah Kantjana djeung Lenggang Kantjana ka Praboe Soetra Mantri, menak ti Pakoean Barat.”

Tidinja si Lengser nakol bĕnde koneng, doek, doek, tjengengeng. Brĕg koempoel sakabeh hijangan paragĕlangan ka djĕro nagara. Toeloej si Lengser matoer ka Pangeran Naga Panggiling djeung ka patih Kalang Kantjana, jen sakabeh hijangan paragĕlangan geus koempoel.

Toeloej mimiti angkat karija, ramena kabinabina; meuntjit moending salawe kandang, eusina pada njalawe. Nanggap goöng salawe bangoenan, nanggap angkloeng salawe tatapan; ngagoeroeh sora goeloedoeg bawaning rame karija.

Toenda noe keur karijaan; katjaritakeun di patapaän Mega Njodor aja menak keur tapa, djĕnĕnganana Ratoe Singa Tadji Wangsa, meunang bedja, jen di nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang eukeur karija kawinan, ramena teu kira kira.

Bral angkat Ratoe Singa Tadji Wangsa, nongton karija ka nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang.

Barang Ratoe Singa Tadji Wangsa keur nongton, papanggih djeung panganten istri njai Lenggang Kantjana.

Toeloej dirontok koe Ratoe Singa Tadji Wangsa, dibawa minggat ka patapaän Mega Njodor. Toeloej Lenggang Kantjana diboenikeun koe Ratoe Singa Tadji Wangsa di Mega Njodor. Tapi Lenggang Kantjana tjeurik bae, sabab katineung ka tjarogena Praboe Soetra Mantri.

Ratoe Singa Tadji Wangsa njaoer ka Lenggang Kantjana; pokna: „Ideuh, girang adi, oelah tjeurik, geusan naon katineung ka Praboe Soetra Mantri? Dja girang kaka oge saroewa menak.”

Katjaritakeun di nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang leungiteun panganten njai Lenggang Kantjana. Matoer patih Kalang Kantjana ka Praboe Soetra Mantri: „Owah, girang adi, montong soesah koe sabab si indji leungit, geus tangtoe kapanggih deui; girang kaka noe bakal njijar.”

Tjik Praboe Soetra Mantri: „Ideuh, girang kaka, sadaja daja teu borong girang kaka bae.”

Tidinja patih Kalang Kantjana meunang bedja, jen Lenggang Kantjana dipaling koe Ratoe Singa Tadji Wangsa, dibawa ka Mega Njodor.

Bral angkat patih Kalang Kantjana mapaj latjak, njoesoel oeroet noe maling. Goeroedag datang ka Mega Njodor.

Didinja kapanggih Lenggang Kantjana koe patih Kalang Kantjana. Toeloej ditjokot, dibawa balik ka nagara Pasir Batang Lĕm[ 60 ]boer Girang, dihatoerkeun deui ka tjarogena Praboe Soetra Mantri.

Katjaritakeun Ratoe Singa Tadji Wangsa leungiteun istri beunang maling teja.

Tidinja Ratoe Singa Tadji Wangsa njoesoel ka nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang.

Barang datang ka sisi nagara, dĕr bae Ratoe Singa Tadji Wangsa nangtang pĕrang ka baris menak di nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang.

Ari nangtangna kijeu: „Soegan aja noe kahot poponggolan, noe wĕdoek ka tjadoek tjadoekna, geura toeroen ti djĕro nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang, oerang pĕrang adoe djoeritan djeung aing!”

Kadenge eta sora noe nangtang koe Pangeran Naga Panggiling; miwarang ngalawan ka patih Kalang Kantjana.

Tidinja patih Kalang Kantjana dangdan dek ngalawan pĕrang. Ngoejoengkoeng sorenna doehoeng, ngajangkang sorenna pĕdang; bral angkat ka kalang paradjoeritan.

Barang gok papanggih, dĕr bae pĕrang patih Kalang Kanjana djeung Ratoe Singa Tadji Wangsa; silih sĕbat koe pĕdang, silih soedoek koe doehoeng, silih dagor gado, silih geleng tjangkeng, silih kaït bitis. Teu lila gololoh patih Kalang Kantjana, kasamboet koe Ratoe Singa Tadji Wangsa datang ka paeh. Tidinja Ratoe Singa Tadji Wangsa asoep ka djĕro nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang, nangtang deui ka Pangeran Naga Panggiling.

Ari nangtangna kijeu basana: „Soegan aja keneh sanak barajana patih Kalang Kantjana, noe masih mĕngpan ka pĕdang, noe masih mampoeh ka doehoeng, geura madjoe kadijeu!”

Matoer Pangeran Naga Panggiling: „Atoe poegoeh aja mah, geus tangtoe sija koe aing dilawan.”

Tidinja dĕr deui pĕrang Ratoe Singa Tadji Wangsa djeung Pangeran Naga Panggiling, papijoeh paadoe poejoeh; silih tondjok bolor, silih geleng tjangkeng, silih keungkeuweuk beubeur. Golojoh Pangeran Naga Panggiling eleh deui bae koe Ratoe Singa Tadji Wangsa datang ka paeh. Sanggeusna Pangeran Naga Panggiling paeh, dilawan deui koe Praboe Soetra Mantri, dĕr pĕrang taroeng galoengan djeung Ratoe Singa Tadji Wangsa; silih kĕntroeng iroeng, silih bentar tarang, silih djiwir tjeuli. Golojoh Praboe Soetra Mantri paeh deui bae.

Tidinja matoer Koeda Gandar ka adina, pokna: „Ideuh, girang adi, ajeuna mah koedoe girang kaka noe ngalawan Ratoe Singa Tadji Wangsa.” [ 61 ] Toeloej ponggawa Koeda Gandar dangdan sakoemaha noe dek madjoe pĕrang. Barang det paädoe hareupan, dĕr pĕrang pakĕntroeng baloeng. Ting djarĕkek sora noe ngadek, ting bĕlĕdog sora bedog; bak, beuk sora pameupeuh. Golojoh Ratoe Singa Tadji Wangsa eleh koe ponggawa Koeda Gandar, datang ka paeh.

Sanggeusna kitoe matoer adina Koeda Gandar ka Koeda Gandar: „Owah, girang kaka, geura hariroepan deui eta lalajon anoe pĕrang, oelah sina ting galoler kitoe, karoenja.”

Toeloej eta sakabeh lalajon koe Koeda Gandar dikoempoelkeun; beunang ngoempoelkeun, toeloej dikoelilingan toedjoeh kali bari didjampe. Teu lila koredjat haroedang, hariroep deui.

Barang geus kitoe Praboe Soetra Mantri dipariksa koe Koeda Gandar, pokna: „Owah, girang adi, koemaha lamoen ditikahkeun ka doeloer girang kaka njai Ringgit Sari, daek atawa hĕnteu?”

Djawabna Praboe Soetra Mantri: „Owah, girang kaka, ngiring toewang pikĕrsaeun.”

Toeloej angkat karija, rame nikahkeun njai Rnggit Sari djeung Praboe Soetra Mantri, meunang toedjoeh poë toedjoeh peuting.

Ari tatanggapanana goöng salawe bangoenan, angkloeng salawe tatapan. Ting kĕtjĕmploeng sora tjaloeng, ting bĕlĕdoeg sora bĕdoeg; ngagoeroeh di nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang bawaning rame karija.

Barang meunang toedjoeh poë, ka dalapanna boebaran karija.

Katjaritakeun Praboe Soetra Mantri tĕtĕp andĕg radja di nagara Pasir Batang Lĕmboer Girang, diraksa koe ponggawa pĕpĕrang opat, istri teuloe njoesoen njoesoen geulis saroewa geulisna, tĕtĕp lĕmboer matoeh dajeuh maneuh, toeroen euntjoe reuaj anak.

______

  1. Sohima Noronhae, Rwdt., Nat. fam. der Camelliaceae.
  2. Dillenia aurea Sm., Nat. fam. der Dilleniaoeae.
  3. Albiuia proiera Benth., Nat. fam. der Mimoseae.
  4. Quercus L. Speo. divers., Nat. fam. dar Cupuliferae.
  5. Cervulus muntjak.
  6. Raden Adipati Karta Nata Nagara, welbekend uit Multatuli’s Max Havelaar.
  7. Raden Wira Koesoema, het in Max Havelaar genoemde distriotshoofd van Paroeng Koedjang, schoonzoon van den regent. Kĕboeg beteekent hetzelfde als lintoeh: vet, dik, zwaar van lichaam. Tot toelichting zij hier nog vermeld, dat de kleine man in Zuid-Bantĕn de inlandsche ambtenaren bij hun kindsnaam — of indien dese niet bekend is — bij hun bijnaam noemt, wanneer hij van hen spreekt. Zoo zal men altijd hooren van een dalĕm Rila, dalĕm Ondo, dalĕm Akmad, dĕmang Baidja, dĕmang Dotong, dĕmang Ompong (de tandeloose) dĕmang Tahir, patih Kaër, patih Djahidi, wadana Kaäng, wadana Nanib, astiten Dapi. De tegenwoordige regent van hut Zuider-Regentschap is bij de bevolking bekend als dalĕm wetan, omdat hij uit de Preanger Regentschappen — dat oostelijk van Bantĕn ligt, — komt.
  8. Te oordeelan naar het voorgaande moet de pantoenverhaler rioh yereist en desen naam in de plaats yan Baloengbang Singa genoemd hebben.