Poesaka Soenda 1924-08-3(02)
[ 17 ]
|
POESAKA-SOENDA DIKALOEARKEUN KOE PAGOEJOEBAN :-: JAVA-INSTITUUT :-: Anoe djadi Redactie: Dr. R. A. HOESEIN DJAJADININGRAT TOEDJOEL SERAT: – SALEMBA 28 – WELTEVREDEN |
Eusina P. S. No. 2. |
Pihatoer Redaktie katja 17 Boepati Soenda moenggah hadji " 18 Babad Kian Santang kenging A. Ganda Prawira " 19 Panaloengtik kaajaan Djawa baheula " 24 Baheula " 28 Salsilahnna Radja-Radja Padjadjaran " 28 Ngalana " 29 Ngadjadjah Pasoendan " 30 Saembara " 31
Pihatoer Redaktie. |
Ti ngawitan P. S. ieu, redaksi baris njanggakeun kagegelan ka para langganan sadaja, hatoer loemajan pikeun tatali karaketan galih sangkan oelah kamalinaan dina batjatjar keuna koe renggang, enggoning ngagoear poesaka warisan loeloehoer Soenda. Ieu ajeuna kasanggakeun potrét Radén Adipati Aria Wiranatakoesoemah Kangdjeng Boepati Bandoeng, anoe nembé rawoeh ti Mekah. Anoe mawi diheulakeun, réh biasa oerang sok merloekeun ngaras ka anoe nembé moelih ti hadji, peupeuriheun djongok oerang téh henteu tina kahalangan koe anggang téa. [ 18 ] Engké ka pajoen baris ditoengtoet potrétna para boepati anoe sanés sareng para boedjangga kokodjo Soenda dilebetkeun kana Poesaka Soenda pikeun tawis sotja.
Boepati Soenda moenggah hadji. |
Radén Adipati Aria Wiranata Koesoema nembé rawoeh moelih djarah ti Mekah. Henteu kantos lima sasih lamina andjeunna njelang ngantoenna damel, geusan njoemponan kaperloean moenggah hadji téh.
Koe lantaran aja Boepati anoe njepeng kénéh damel djengkar ka Mekah — ieu téh sajaktosna perkawis anéh . . bet koering kahoedang kana émoet ka alam 3 taoen kapengker nalika Kangdjeng Pangéran Aria Soeria Atmadja, Dalem Soemedang pangsioen djarah ka Mekah téa.
Koering émoet kénéh basa sakotji kagoengan Gongsol nengah madjoe ka kapal, rék mapag pangagoeng noe nembé rawoeh.
Kangdjeng Pangéran loengsoerna kana tangga anoe parantos disajagikeun tawis kahormatan (statietrap), katingal loengsé pisan, malah kiwa tengen disangkéh, nanging wiloedjeng teu sawios-wios loemebet kana sakotji, ladjeng linggih kedah digandjel koe bantal, nja kitoe deui Djoeragan Dipati (Dalem Istri).
Koe margi sakotji njewoek katebak angin ngageleboeg, dongkap ka déngdék, Kangdjkeng Pangéran teu iasa toemaninah tjalikna, kedah bari rada nagog, nangankeun anjeun nahan salira, atoeh teu kinten ripoehna, sakitoe mendoeng dipadjengan, soepaja oelah kapentrang teuing koe panas anoe sakitoe ngentak-ngentakna.
Rawoehna ka darat parantos njondong anoe mararapag, djamaah anoe darongkap ti heula, malah pangagoeng anoe ti Boeloengan téa ogé djeung garwana aja harita di dinja, nja ladjeng angkat njatjat kinten saparapat djam lamina, dina keur noedjoe panas poé mentrang-mentring pisan.
Kangdjeng Pangéran kasawatna madjeng kana senang, malah éndjingna mah katingal teu aja sawios-wios. Tilas tadi ngaraos palaj dina kapal sakitoe lamina, toer salira eukeur teu damang, kawoewoeh koe saoem anoe sakitoe leketna, atoeh sakalintang ripoehna, nanging ajeuna katingal kantoen senangna.
Nalika njarios sareng sim koering, teu siga-siga anoe mentas atawa eukeur teu damang, éstoe tatag perlenté pisan, njarioskeun pamendakna perkawis kaajaan Tanah Hindia dina taoen-taoen anoe ahir. Sareng anjeunna ngadadar anoe diadjam koe manahna tina roepi-roepi atoeran anoe baris dioendjoekkeun ka radja Mekah, soegri anoe kagalih pimangpaateun ka djamaah-djamaah, nja babakoena pisan ka djamaah oerang Soenda, sarta engké di mana anjeunna geus moelih ka Djawa, baris dioendjoekkeun ka Pamaréntah.
Isoekna deui panoengtoengan koering tepang sareng Kangdjeng Pangéran, toenggang mobil kagoengan Radja Mekah. Saméméh éta mobil ngambah sagara keusik, di mana engké geus ngaliwat gapoera Madinah (Medinapoort) nja lirén heula di pajoeneun Kagongsolan, teu tebih ti katja-katja téa. Kangdjeng Pangéran nganggo anggoan ihram, sarta teu lirén ngaos "manasik" basa Soenda, anoe diserat koe aksara Arab, nja éta toedoeh djalan ka Tanah Soetji.
Saparantos andjeunna ngoenggoet maparin tabé ka koering, dek deui baé ngaos kitab téa. Teu lami mobil geus ngadioes, keboel moelek pengkereunana kawantoe njorang djalan keusik. Harita téh anjeunna pamit pédah badé papisah, ari sihoréng bakal patilar ngantoenkeun ka moektén doenja deui. Margi sakoemaha anoe parantos kaaroeninga koe sadaja, teu lami deui ti barang anjeunna rawoeh ka Mekah, ladjeng kapioehan, lantaran teu kiat koe hawa, réh harita di dinja keur noedjoe oesoem panas pohara pisan. Heuleut sadinten sawengim Kangdjeng Pangéran poepoet joeswa moelih ka Kalanggengan. [ 19 ] Kangdjeng Raja Hoesein metakeun hohormatan tawis ngagoengkeun ka anoe poepoes, nja éta nimbalan Militér sareng pagawé Masdjidil Haram ngiring ka koeboer. Sadaja djamaah oerang Soenda harita pada ngiring ka koeboeran deui.
Samoekawis anoe koe Kangdjeng Pangéran Soemedang parantos diadjam bakal didjalankeun dina salebet andjeunna djarah ka Mekah téa, henteu iasa kalaksanakeun.
Éta kahojongna anoe sakitoe agengna nja dibeuratkeun ka para boepati nonoman anoe joeswa keur meumeudjeuhna, anoe bakal djararah ka Mekah. Salah sawios tina éta anoe sasat kapasrahan téa, nja Kangdjeng Dalem Bandoeng ajeuna, anoe ... potrétna dilebetkeun kana Poesaka Soenda.
Kangdjeng Dalem Bandoeng angkatna ka Mekah dina mangsa anoe mingsal ti biasa. Nja éta dina waktoena kaagoengan karaton Mekah katjida nambahanana, réh parantos sataoen Radja Hoesein bin Ali ngadeg Chalief, sareng sawangsoelna ti éta ninggang mangsa djamaah kataradjang katjida kasangsarana, kabalangsakna langkoeng-langkoeng ti sasari, lantaran koe réa-réana anoe maroenggah hadji (Ti Hindia Nederland sareng ti Malaka woengkoel djoemlahna djamaah aja 48000 djiwa).
Sadajana parantos aroeninga jén Kangdjeng Dalem Bandoeng, Rad. A. A. Hadji Moeharam[1] sababaraha kali ditampi ngadeuheusan koe Radja Mekah, malah matak boengah pisan pédah anjeunna koe Radja parantos dipaparin bintang anoe pangloehoerna, anoe biasa djadi gandjaran ti karadjaan Mekah.
Koe margi pangaoelaan Bandoeng parantos seueur anoe kaoeninga sareng andjeunna parantos ngiring ngarandapan kasoesahanana perdjalanan djamaah, boh di djalanna boh di Tanah Soetjina, pamoegi-moegi baé éta loeangna téa tiasa ... ka oerang dieu.
Émoetan koering kawas pimangpaateun oepami sadaja pamendak Kangdjeng Dalem Bandoeng téa koe anjeunna ladjeng diboekoekeun, basa Soenda anoe bakal pikahartieun koe djelema loba.
Henteu kedah inggis, bilih padjar ngabolékérkeun rasiah-rasiah di ditoe, da sadaja ogé di Hindia pada terang koemaha kaajaan di Tanah Soetji téh.
Koe margi anoe kagoengan karangan, (Dalem Bandoeng) ngiring ngarandapan kasangsaraan téa, geus sasarengan sareng djamaah anoe réboe-réboe, katoeroeg-toeroeg anoe tangtoe oeninga leres kana sabab-sababna pang moenggah hadji koe oerang dieu katjida diloehoengkeunana, sanadjan sakitoe waloeratna sakitoe sangsarana, geus moal boa pépélingna bakal aja tapakna, sarta bakal ditaroeroet piwoeroekna, naon anoe koedoe disingkahan dina enggoning ngalampahkeun moenggah hadji téa.
Panoetoep ieu karangan disarengan koe pamoegi-moegi, soepaja Kangdjeng Dalem Bandoeng iasa ;aksana ngadjalankeunana damel anoe bangga téa, maparin obor, geusan njaangan atina anoe rék maroenggah hadji sapengkereun andjeunna, sanadjan ngan oekoer ka djelema-djelema anoe ti sawewengkon kaboepaténna woengkoel ogé.
E. G.
Weltevreden, Augustus 1924.
Babad Kian Santang |
Djisim koering noewoen paraloen amit njatoerkeun galoering tjatoer lalakon anoe baheula, kenging mĕtik tina babad noe geus disĕrat koe boedjangga djaman koena, nanging hĕnteu dijajaj dipandjang-pandjang satjĕplekna noemoetkeun babad tea, kawantoe itoe mah wawatjan geus tangtos djalanna tjarios poengkal-pengkol kababantoen koe patokan dangdingan, koedoe noeroet kana lagoe ninggang kana wirahmana, ieu mah oerang boedjĕng enggalna bae ngarah ringkĕs teu matak kĕsĕl noe maos. [ 20 ]Anoe badè ditjarioskeun di dieu raratan wawatjan, nja èta lalakonna Praboe Kian Santang. Kawasna menggah oerang Pa- soendan mah soemawonten di Priangan kana eta djenengan tèh moal pati aja noe bireuk, tina geus kakontjara ti babaheula- na, nanging seuseuëurna oeninga di djēnē- ngan teu terang di papajanana, kawan- toe djaman kiwari tèa bae, djati kasilih koe djoenti, katandasa rasa kapèlèt koe barang anjar, nepi ka loer nolas kana ti- tinggal karoehoen, djongdjon tonggoj mi- kadeudeuh barang deungeun; doegi ka lat lali teu èmoet-èmoet jèn di oerang seueur boekaeun titinggal anoe baheula. Doepi menggah djalanna babad tèa, di oerang tara dioeni boelan tanggalna, sa- nadjan di Eropa ogè sok seueur baè pa- tjèngkadanana, tjèk ieu kieu tjeuk itoe ki- toe. sok komo deui di lebah dongéng oorang mah geus tangtos seueur dor-dar pabèntar- na, sèwang-sèwang pada mawa losang ka terangna, koe inargi èta henteu djadi hèran oepami ieu tjarios noe badè dipēdar teu sami sareng pamendak noe lian, kawantoe geus djadi dongèng sanès sadjarah anoe poegoeh dapoerna poegoeh ringkoek ti ditoena. Awitna tjarios kieu: Praboc Siliwangi noe ngaraton di da jouh Galih Pakoewan, ngaradjaän na- gara Padjadjaran, kagoengan poetra anoe djenenganana Pangèran Gagak-Loema- djang djoedjoeloek Gagak-Locmaioeng ata- wa Kian-Santang. Eta radja-poetra geus katjöloek kaawoen-awoen kawentarkeun gagah rongkah pangawasana, djaman hari- ta di P. Djawa geus kakontjara teu aja doea noe sakti lir Gagak-Loemajoeng, tjin- dekna satria lalanang dingat noe teu boe- toch pangaweroch moal ngoejang panga- bisa; noe katjelock wedoek sadajana geus taraloek, noc barēdas rongkah teu aja da- jana; saha djalma noe wani ngoenghak djapakan. geus oelah ngarepkeun bakal njaho di pagèto, da ngalawan moal aja anoc bisa njangga poelia, ngan kari pasrah soemērah ngadago-dago kana dawoeh ata wa tinggal sabar nganti-nganti pangam- poera. Dina hidji waktos Pangèran Gagak-Loe- madjang kagoengan èmoetan palaj ningali getihna koe andjeun, tapi moenggoeh di P. Djawa mah taja petana mendak noe baris iasa ngajonan andjeunna, tina geus garoeng taja noc wantoen tea. Manahna kitoe woewoeh lami woewoeh mangën, koe- mentab njongkab palaj geura prak mětjak djadjaten, hojong geura aja lawan taroeng djeung sasama geusan pamoenah rasa, oe- lah sakti tanpa boekti, sok hajang geura poegoeh njangoeloena. Tina bangēt pang- djoeroeng napsoena perbawa adji kasak- tianana, andjeunna koetatang kotètèng ma- paj-mapaj ka oenggal djalma saha manoe- sa noe kakontjara èimoena geusan adoe parang tanding tea. Tah kitoe moenggoeh përwatekna adji- an noe teu dibaroeng koe. lemah lēmboet téh sok noengtoen ka noe teu oeroes, da teu dipager koe galih anoe sadjati, tjlik poetih-tjlak herang tèa ieu mah kahajang- na sok sawenang-wenang; da ari aloesna mah koedoe ditangtajoengan koe wahjoe ambèh mocloes toemindak sabar darana. Tina kitoona aja sēlēnting bawaning angin kolébat bawaning bèdja. Pangeran mendak tjarios, pagar di dajeuh Mekah nagara Arab aja hidji djalma noe sakti, pinoedjoe nandjoeng gagah rongkah tan- pa tanding, malah diseboetna ogé Matjan Allah atawa Pedangna Rasoeloelloh, kë- kentong ti balad Islam, djanenganana Ba- gènda Ali. Menggah di lebah Kian-Santang mirêng wartos kitoe-kitoe, bingah noe tanpa wi- langan asa ditondjok tjongtjot direwah- keun koeang-koeang baè, tjèk paribasa tèa mah, manahna soemèrèdèt koe hojong geu- ra sèg ngajonan djago Arab. Gantjangna tina amarah geus teu kawadahan, tambah lila tambah ngentab asa dipapanas koe tjarios, leos baè andjeunna ngantoenkeun Padjadjaran barang doegi ka Oedjoeng- koelon andjeunna bingoeng ka mana nja baris indit, da poegoeh teu oeninga di le bah-lēbahna atjan di Mekah tèh, ti tinja ladjēng mēnēkoeng moedjasmèdi, njoe boenkeun ka Dewa Mérwèloe soepaja di toedoehkeun pidjalaneun, da, andjeunna tèh Agama Hindoe. Dina keur anteng sida. 44 [ 21 ]kēp sinoekoe toenggal, ngong aja soara noe noedoehkeun pidjalaneun sarēng miwarang gēntos djēnēngan dilandi „Garantang sètra” totondè baris njorang kasoetjian.
Geus kitoe mah ènggalna lèos baè Pangéran Gagak Loemajoeng angkat madjoe ngoelon rada ngalèr, ngadjoegdjoeg ka noe dimaksoed nganggo djalan napak kantjang angkat di sagara makplak; teu katjatoer di djalanna djaoeh moal boeroeng tjoendoek, anggang moal boeroeng datang, djol baè soemping ka nagara Mēkah. Sasoempingna ladjēng mamarioskeun Bagènda Ali. Atoeh da taja noe bireuk boeh-bèh baè noe noedoehkeun palēnggahanana.
Oerang toenda heula Kian Santang, katjarios mangsa èta di Mēkah Kangdjēng Nabi badè ngageungan Masdjidilharam, sadajana para sahabat noe opat Aboe-bakar, Oemar, Oesman sareng Ali dibagianana pidamēleun sèwang-sèwang, ari Bagenda Ali kabagian kedah nangtoengkeun hidji tihang pangbakti ti Radja Djin noe teu kinten poharána. Atoeh ari koe kitoe tèa mah moal naon deui pangdisèrènkeun ka Bagènda Ali tèa ogè, nja èta noe sèdjèn mah taja oentoepan pikoeateun. Waktosna koe Kangdjeng Nabi geus ditangtoskeun, sarta sadajana kedah kempēl dina mèmèh taboeh 7.
Ajeuna malikan deui lalakon Garantangsètra, dina hidji isoek andjeunna keur oesrak-asroek baè ngilari Bagènda Ali, maloem tanah Mekah tèh lega, masing loba noe noedoehkeun ogé nja rada lila kapendakna mah, teu lami di djalan gok patēpang sareng hidji aki-aki geus tokroh-tokroh koendang iteuk, ènggal koe andjeunna diparios:,,Aki! tjik soegan njaho di mana ari imahna Bagènda Ali noe kakotjapkeun gagah tèh?"
"Aeh na oedjang tèh ti mana nja lemboer matoch bandjar karang pamidangan, kawas-kawas oerang djaoch teu oeninga di imah Ali, da oerang dieu mah sadajana ogè pada tarērangeun. Aja pigaleuheun naon kitoe?"
Bisi teu njaho kaoela tèh noe kawēntarkeun gagah tèa, Kian Santang djago ti Tanah Djawa, noe rèk nèangan pitandingeun dina mèdan danalaga, koe sabab di ditoe geus garoeng teu aja noe wantoen, hawar-hawar aja bèdja di dieu aja Bagènda Ali noe kasohor pangawasana, noe matak koering datang ka dieu, arèk manggihan Ali, hajang ngajonan tanaga na. Kaharti?"
„Kahartos.”
„Sanggoep mangnoedoehkeun?”
„Sanggēm, moeng ajeuna andjeunna teu aja di boemina, margi bade ngiring ngadegkeun Masdjidilharam, mangga baè oerang socsoel ka ditoe.”
Ti dinja Garantang-sètra angkat sareng aki-aki vèa; kira kira geus aja sawatara toembak èta aki ngarandēg, èmoeteun kana iteukna bieu katinggalcun noedjoe dipariksa tòa (Dihadja kawasna ditinggalkeun) gantjang èta aki-aki oendjoekan ka Kian Santang; tina hojongna ènggal geura nepi ka noe dimaksoed, èta iteuk noe kakantoen koe Gagak-loemajoeng ditjandak koe andjeun, ngodjèngkang moelih doui ka toekang.
Jaktos, kasampak tèh si iteuk nantjēb kènèh baè teu atjan aja noe ngopènan; ènggal koe Radja poetra ditjaboet tapi loepoet, teu onggèt-onggèt atjan. ing halè nantjebna tèh teu sabaraha djērona, atoch biasa baè sadjerona ogè piraning beunang aki-aki, moal pageuh tjara tantjeb tihang tjēblok. Kapaksa ti dinja njaboetna nganggo tanaga, tapi sakitoe tarikna kalahka siga beuki maneuh pageuh kawas aja noe njëkëlan ti handap.
„Aèh-aèh!” saoer Gagak-loemadjang. „Naha iteuk naon ieu tèh, mana kieu-kieu teuing?”
Djadjatèn pangawasana tina geus poesing tèh enggal diwatek, ngawedjang adji karongkahan, toelvej pasang koeda-koeda dangdan singkil njaboet iteuk, kērēwēk kek djoeng didogèr, tapi tobat aoedoebilah weléh teu beunang kènèh, napsoe woewoeh ngentab asa dipapanas koe itouk anoe keukeuh bahoela ngabatoe, djeung ras èling ka aki keur ngantosan, sok tada teuing lingsemna, moen nepi ka lèngoh teu kadjingdjing. Iteuk aki oelaget, noe njaboet okèng okèngan, toengtoengna tina awahing bedas noe njaboet nepi ka lep [ 22 ]sampèanana njoblok kana taneuh semet pa- nekoe, kèsang badag kèsang lemhoct ngoe- tjoer tina sotja-sotja, tina koekoehna ga- lih dasar terah Galih Pakoean pitocin, na- djan geus pocgoch kitoe gè, teu wara moendoer teu kersaeun èlèh koe atah-atah, bantembaè koe andjeunna dipaksa, ari ni- ngali kuna salira bet ngorolok beureum tètèla kaseër getih. Keur djongdjon padogèr-dogèr diadoe djeung iteuk, torodjol sang aki-aki téh da- tang, bari tjarèkna:,,Naha bet lami-lami teuing. diantos mani geus kesel!". Walon Garantang sètra bari bareurcum tina koe kalingseman wirèh tadi geus agocl-agoel madjar pamoek, woeri-woeri kaboekti karèk diadoe djeung iteuk ogè patoetoenggalan, het ampir-ampir kana ngaloempoeroek. tjitjing dina basa tètèr. kapaksa kedah roemaos salira naäs.: ..Noe matak aki, bot naha iteuk tèh ngalalakian. bangkar warah teu beunang dipaksa di- tjaboet!"" Moestahil', walon aki bari matja sala- wat djcung kalimah kali, toeloej iteuk di-. tjahnet, beunang teu sakara-kara koe sa- beulah haè. Gagak-loemajoeng ti dinja teu kinten lingsemna geus soer-sèr rada sebèr, djabi manah nahnaj ngarakataj, raraj pias ka- was noe dipoepcel bajoc, kelangan panga- tjian. Kitoena Prahoe anom koe aki kiti- ngali, katoöng koo sipatan galihna jen Ra- djapoetra pinoedjoe nandang kasedihan. Tina aki soerti djalma běrboedi, njepeng èlmoe sipat kamanoesan sadjati, sok silih raskeun silih timbang medal tina manah njaäh ka sasama oemat Allah, boedina api- api baè teu ngatarakeun noe heran, scemia- wonna mapanas djeung ngaeëra mah di- baidkeun pisan, anggoer saoerna: „Mang- ga ateeh ocrang angkat teraskeun oerang ka Masdjidil-haram tèa!" Lingsem-lingsom ogè Kian Santang mak- sakeun andjeun angkat njarengan aki. tah didinja geus rada soer-ser mangsar- mingsir sarta heran koe pangaweroch aki noc sakitoe anèhna, toeng tocngna pok ma- riksa:,,Kalimah naon aki noe dipapatkeun bieu téh?" 28 Sahadat sareng salawat, oedjang". Is naha asa teu pira teuing". Toenda èta, kotjap di Masdjid sadajana geus koempoel, tapi tatjan prak didaramel sakitoe geus beurang téh, lantaran Ba gènda Ali tjan soemping, sadajana pada hèran, pada hèmeng koe naon sababna, naha naon noe djadi pembengan di Bagènda Ali, kapan ti awalna geus asak babadami- an djangdji pasini, moen teu damang a- toeh sing poegoeh, tapi da taja wartosna, moen lèlèwodèh sageuj deui nepi ka kadoe- ga ngawaroeratkeun ka noe sèdjèn, toer pidamelcun teu beunang digentènan koe noe sèdjèn. Keur kitoe koeroenjoeng Ba- genda Ali soemping sasarengan sareng hidji tamoe bangoen oerang djaoeh. Tjik noe mana Bagènda Ali tèh? Eta tèa aki-aki noe sareng Kian San- tang; nalika patepang di djalan, harita. tèh Bagénda Ali rèk angkat kana damel Leuh paingan atoeh ari kitoe mah, si-. horèng iteuk noe ditantjebkeun téh te- tekenna Matjan Allah, paingan teu beu- nang ditjaboet, da lain. saiteuk-iteukna, èta mah teteken pangdodja minangkana. Saoer Kangdjeng Nabi s.a.w.: „Koe naon Ali bet kabeurangan?" Walonna:,,Ieu aja tatamoe ti Djawa noe maksadna marag badé ngadjorag abdi, hojongcun diajonan djadjatonna". Oh kitoe!" Hajoe atoeh oerang di- garawe". -,,Abdi goesti mah cepami diwidian badé wakil baè ka ieu tamoe". Ti dinja proeng didaramel,,Kian San- tang barang ningali kana tohagana èta tihang noe diwakilkeun ka andjeurina dina manahna geus aja kersa badè medal sila geus mangsar-mingsir horéam, tapi ka- paksa jèn koedoe diangkat. Koemaha bock- tina? Tihang kabèh geus nangtoeng ngan Garantang setra njalira noe masih okèng- okèngan, boro-boro ka nangtoeng tèa, teu onggèt-onggèt atjan. Sanggeus boekti ki djago Djawa bèak dengkak, salirana geus rembes koe kasèër getih, ènggal digentènan koe kekentong Arab, nja Bagènda Ali tèa; hih ari djoeng tèh semoe hampangeun pisan, tihang geus ngadeg sakoemaha mistina. [ 23 ]Gagak-loemajang wirang lingsem koe noe narongton, tjindekna baé geus teu aja oentoepan ka Bagènda Ali tèh, anggoer rèk maboer baè; bioer ngapoeng nèndjrag boemi tiloe kali, ten sabaraha lochoema koleang deui ka handap ragrag; ladjeng ngadedel djagat rèk neroes boemi meulah lemah, tapi anèh tjoepar pangawasna sa- gala teu tiasa, istidjradna taja noe moe- djidjat, tètèla jen taja oentoepan njangga poelia, salira ngadak-ngadak laleuleus satoelang sandi nahnaj taja pangawasa, ngaloempoeroek barina njoeoël taja daja ripoeh noe tanpa wilangan. Sabol lalesoe kitoe tjalik bari nangkeup harigoe, ngèmoetkeun bagdja salira bet djorodjoj aja manah kabongroj pahaj lehet Agama Islam, ongkoh baè deui ningali ka Kangdjeng Nabi ngadak-ngadak aja galih mikajoengjoen kapèlèt koe dedeg panga- deg salirana, anoe geus patepang teu ka- doega kana paänggang deui. ,,Ah ajeuna mah." tjarèk manah Kian Santang,,isinnja isin, rek ngadedetkeun manèh baé sakalijan rèk goegoeroe soesoe- ganan bahan katampi". Ti dinja ladjeng qendjoekan ka Kang djeng Nabi jèn badè koemocreb masrah- keun salira sanadjan rèk dibeureum dihi- deung ogè. Gantjangna tjarios mah koe Kangdjeng Nabi geus katampi malah ha- rita keneh diberesihan sina salin Agama, asal Hindoe koe Islam. Lami ti lami Garantang-Setra djene- nganana oge digentos nja eta Soenan. Rachmat panglandi Kangdjeng Nabi, sa- reng dipiwarang moelih deui ka Djawa ngislam-ngislamkeun ance marasih mi- goesti kana berhala. Sasoempingna ka Djawa ngaboedjeng ka, Galih Paknean ba- dé ngislamkeun ramana, tina koe èmoeta- nana moen Siliwangi geus islam tangtoe noe sêdjèn mah gampang, tanwandé na- roeroet ka noe djadi ratoena, nanging maksadna teu hasil, margi ramana teu pertjanten madjar tèh èta pèdah ti Mekah- na tcu njandak piagem serat katerangan ti goeroena, djadi rada mangmang aringgis palsoe. Ti dinja kapaksa Soenan Rachmat moclih deui ka Arab moendoet tjap kaisla- man tawis ti Kangdjeng Rasoeloelloh, sang geusna dipaparin ladjong deui moelib ka Djawa. Silih wangi parantos hemir-hemir men- dak wartos poetrana geus aja deui di Dja- wa ngan tatjan soemping ka Karaton, mentegegna manah andjeunna teu kinten Ireuheul koe Kian Santang, makè loeman- to deui, da ari kana noeroet ka poetra le- bet Agama Islam mah lapoer teu kaèmoet, tina parantos moehit kana Agama Hindoe, ari kana dipagak kersa poetrana bingoeng deuih, da geus tangtoe merangan, kana perang tèa tjindekna geus teu kaoentoep, poegoeh geus kaoeninga kagagahanana ti basa didien kènèh, sok soemawonna ajeuna geus goeroe ka noe leuwih-leuwih, moal salah deui baè èlmoena leuwih ti noe eng- geus-enggeus. Radja Padjadjaran bingbang sasahna liwat ti oekoeran, doegi ka landjoeng lir keuna toedjoe koeriling galih diroeboeng liwoeng. toengtoengna medal manah rèk lahlahan metjak salira medar istridjradna noe moedjidjad. Ti dinja ladjeng mariksa ka para bocpatina, saha noe rèk anoct ka- na Agama Islam. Sadajana mioendjoek rèk toemoet kana kersa ratoena baé, Ari sacer Sili Wangi ajeuna kieu: .,Ieu karaton oe- rang tjiptá sina djadi leuweung, ari mara- nèh kabèh rek didjadikeun muoeng". Ha- rita kènèh ladjeng njandak djimatna noe diseboet toekem kíla gondi di goeratkeun kana lemah...... adjaib liwat ti misti, nagara noe sakitoe ramèna tèh djadi leu- weung, djelemana ting lalanggèor boen- toetan djadi maoeng; noe djadi radja ma- oengna Batoe-lajang Adji tocloej iang ka Santjang, sadatang ka Santjang dilandi Ratue Pètak. Ngan Patihna noe ngaran Arga teu ka- baoed djadi maoeng, èta mah djadi man- djangan kantjana,sarta dina manahna hemar hemir hojong anoet ka Kian-San- tang, malah tibelat teu kinten mikajoeng. joen ka Gagak-loemajoeng, 'dina manahna neneda moega poetra-poetrana mah sing djadi moeridna Soenan Rahmat; andjeun- na ladjeng moeroe ka Padjadjaran sèwoe, barang soemping ka dinja gok tepang sareng Tjèlèng sarenggi (ratoe hagong, 2 28 417 [ 24 ]kitoe?), harita teras djadi,Patih deui Ki Arga teu djadi mentjek. Siliwangi saparantos njipta nagara dja- di leuweung djelema mangroepa maoeng. andjeunna bingoeng ka mana nja geusan ingkah koe sieun papanggih djeung Soenan Rahmat, teu aja deui akalna anoe katjipta lintang ti neroes bocmi rèk moeroe ka gar- wana noe geus lolos ti heula, ti dinja lep neroes boemi. Katjatoer Gagak loemadjang barang soemping ka karaton Galih Pakoewan, hè- ran katjida bet geus djadi leuweung. ra- mana teu aja. Manahna ngangres èmoet ka sepoeh salah dipikahèman, tjèk èmoetana- na moal salah icu rama tangtos nganggo djalan handap (neroes boemi), kadjeun ki- eu kadjeun kieu ngan koe palaj tepang heula baè, oclah teu poegoeh tjekeleunana. Tidinja ladjeng moeroe ka Tegal-loear, sidik pisan tjan aja sapanjeupahaneun geus petjenghoel ramana medal tina lemah, a- toeh barang gok geus teu kinten bingahna, ngan matak handeueul lain meumeueusan lantaran Silih wangi barang rèt niugali poetra ngantosan, tina awahing sieunna, lèp deui baè ka dasar boemi. Tjik hajoe oerang soesoel Sili-wangi, keun toenda baè lanan Kian Santang mah,. ka mana teroesna? Ana petienghoel tèh Siliwangi bet geus di lebah Pal noendjoek djalan Malabar), andjeunna barang rèk ka loear, titingalia- nana bet siga aja Gagak-loemadjang, atoeh lep deui baè silem; toer tèmah euweuh naon-naon, ngan koe tina bakating sing sieuneun bac. Ti dinja moentjoel deui di Jebet Padarek, tapi nja kitoe deni baè ka- was di Pal noendjoek, teu toelnej ka loear. Noe matak aja ngaran Moendjoel. (Na- nging noemoetkeun sasakala anoe sanès ajana Moendjocl tèh sasakala Ratoe Tim- banganten noe badè dipoepoesan koe Pa- tihna) Tjiosna ka loear ti dasar boemi Siliwangi tèh di Tjikaso, bari njampeur garwana di Ratoe Matoen, ladjeng an- djeunna matoeh di Doerjansewoe (Padja djaran Sewoe?) nja gok tepang sareng Patih Arga. Ka mana ari Soenan Rochmat djoedjoe- loek Garantang Sètra noe katelah Kian 24 Santang, Gagak-loemadjang noe katjeloek Gagak-loemadjang? Keun engkè oerang ladjengkeun. Panaloengtik kaajaan Djawa baheula. II. Ajeuna mangga oerang tjoektjroek ra- ratanana babad-babadna sareng kaadaba- nana oerang Djawa koe pangaroehna Hin- doe téa, mapaj bahan noe geus aja. Mimitina kawasna koerat-karèt pibaha- neunana tèh, nja èta ngan tina: adeg-ade- gan, artja-artja (tjandi), boekoe-boekoe (tjarios babad alam Madjapahit sareng sapandeurieunana), tina toelisan dina ba toe-batoe sareng tambaga. Ari kaloeroeg- toeroeg kanjaho oerang kana Djawa-koeno rèa, naker koetjiwana. Tapi sacnjana ari bahan mah geusan pamoeka koemaha ka- ajaan Djawa djaman baheula tèh laloe- asa pisan, pirang pirang anoc kènging di- anggo djalan ngalaksanakeun pakarepan.. Dina toelisan-toelisan baheula koe oe- rang kapendak babad perkawis ngolah na- gara (Elmoe pamarentahan) Ekonomie sareng agama. Nja kitoe deui tina babad anoe ajeuna dianggo loeloegoe tjoektjroek- kan, nja èta kitab Nagarakrtagama sa- reng Pararaton, lian ti sadjarah tèh oc- rang bisa terang deui perkara agama sa- reng kaajanana tanah Djawa dina mangsa harita. Ari tina wawangoenan-wawangoenan, lian ti bisa èbrèh kabinangkitanana (kunst), babakoena tèmbong deui rasana anoe gelar panarik agama. Oepami nilik kana potongan eta wawangoenan, kana artja-artja anoe kapendak di dinja, sareng nilik kana tempat ngadegna èta wawangoe- nan tèa, oerang tiasa nangenan, sarta nangtoekeun kaomna èta djelema anoe baroga jasa, djeung kapendak deui alamna atawa waktoena ngadeg. Djadi saparantos koe oerang ditaloeng- tik leres-leres, kaoeninga gelarna sadaja titinggal anoe baheula tèh, ten ingkar tina 414 [ 25 ]agama. Nja agama anoe ngageugeuh ka- hindoean di Djawa téh. Di antawis wawangoenan-wawangoenan baheula tèa, henteu aja tilas karaton, ngan tjandi-tjandi woengkoel. Ari karaton djeung imah mah baheula tèh kawasna sadaja ogè kai, ngan pademenna aja anoe tèmbok. Tawisna di padataran Goenoeng Dièng koe oerang ajeuna kapendak aja padeinen anoe moal salah oeroet karaton (imah), da atoeranana pajoes pisan lamoen dibandingkeun djeung imah oerang Dja- wa djaman kiwari tèh. Panglinggihan para Dèwa-dèwa baé woengkoel anoe tarohaga tèh, bahanna anoe awèt teu gampang roeksak, sarta pohara dipoesti-poestina. Saha ari Dèwana anoe harita koe oerang lieu disajagikeun panglinggihan anoe sa- kitoe dipoesti dipoendjoeng-poendjoengna 'èh? Demi Dewana anoe babakoe, nja èta Dewa agama Hindoe anoe tiloe tèa, anoe gelar tina Katoenggalan. (babasan Djawa Teloe-teloening ngatoenggal), nja èta: Ba- tara Brahma, Batara Wisnoe sareng Ba- tara Siwa. Eta anoe tiloe Dewa pada poe- goeh geugeuhanana, nja èta: Batara Brahma anoe ngajoega kawasa ngagelarkeun boemi alam koem sapangeu- sina. kakawasaan Batara Wisnoe anoe kawasa Roemaksa sa rat diagat wawajangan. Batara Siwa ngageugeuh ageuweuhkeun soergi noe gelar. Andjeun- na anoe ngamoesnakeunana. ngan Diantara èta anoe tiloe Batara, Brahma noe pangkatèlèr-tèlèrna, teu pati dipoesti-poesti, teu rèa artjana teu tjara oe doea deui. Malah teu aja artja Barah- na anoe kapendak njalira, ajana dina pa- moedjaan tèh, Jain tjara Wisnoe djeung Siwa. Koedoe baè Brahma mah dianggo rè- yang Wisnoe djeung Siwa dina artjana tèb Ari Batara Wisnoe, boh toenggang ga- "Deda boh henteu, pohara dipoesti-poesti liloehoengkeunana, malah lain dina mang- sa djoemenengna Batara baè, dalah dina ngaraga badag, mangsana loemoengsoer ta alam lahir ogè, dina anoe dibasakeun sapoeloeh awatara tèa, dipoesti-poesti baè djeung di woedjoedkeun koe artja deui. Wisnoe tèh loemoengsoerna ka lahir sa- poeloeh kali, 10 awatara, baris nangtajoe- ngan eusi alam nolak bahja pangroeksak boeana, njegah panandasana bocta sètan anoe kaniaja ngarantjana doenja. Sakoe- maha anoe parantos kaoeninga koe sadaja, nja éta Batara Rama sareng Keresna, anoe kalebet kana anoe sapoeloeh awatara tèh. Garwana Batara Wisnoe djenenganana Laksuni atawa Dewi Sri (Nii Sri di dieu mah di Djawa ngan woengkoel dianggep déwana parè, ari di Ilindoe mah koem dja- di Batari anoe ngageugeuh kawaloejaan. Ari anoe pangdipigoestina diantara èta tiloe Dèwa noe Kawasa, ja èla Batara Siwa. Andjeunna mah lian ti dipoesti dina djoemenengna Maha dèwa keur nitih nan- di (toetoengganganana) atawa henteu, djeung dipigoesti deui dina gelar mandita djadi toekang tatapa, noe biasa diseboot Batara Goeroe tèa. Diwoedjoedkeunana salira bajochjoeh parantos sepoeh njepong tasbè, tjoepoe, sakapeung njandak trisoe- la sareng tetepak, salamina ngadeg (arang langka aja Siwa Goeroe anoe tjalik). Lian ti èta Batara Siwa tèh koe artja diwoc djoedkeun djadi Mahakala (Batara Kala), anoc rocpana matak pikagilacun, salira kadia raksasa, sotja molotot waos rang- grètèng, njandingkeun ocpawita (rantajan tangkorèk), ari dina djoemeneng Siwa. rantaina tèh oraj. Ari Maha dewa mah biasana dina makoetana, nganggono gam- bar tangkorèk tèh. Kadjabi ti èta aja deui artja dewa a- noe sering kapendak, nja èta Doerga, sa- reng Ganèsa. Batari Doerga garwana Batara Siwa, artjana taroeng sareng napsoc noe nga- roepakeun maèsasoera. Karèrèanana Ba- tari Doerga tèh ngadeg dina banténg ma- èsasoera téa, anoe tina beuheungna medal djin tatoe mangroepa djelema katè mawa pakarang. Koe Batari Doerga èta ki katé didjambak koe panangan kiwa, ari pana- ngan tengen njepeng boentoetna banteng anoe didampal tèa. Pananganana djaba ti eta noe doea, biasana aja deui noe sèdjèn, aja noe 6 nepi ka 8 dianggo njepeng roepi roepi pakarang. Ta nez 25 419 [ 26 ]60 % Ari Ganésa, poetrana Batara Siwa ti Parwati (Parwati tèh goemelarna garwa Batara Siwa). Ganèsa djadi dèwana ka- bidjaksanaan, tockang naratas noempes panghalang. Dina sorot sotjana atra kati- ngal bilipetna akal. iasa ngadjait manoesa tina karerepctna, nja andjeunna deui dè- wana djalma noe djarahat djeung pada- gang toekang balantik. Sirahna kawas si- rah gadjah, biasana tjalik artjana, pa- nanganana njepeng wadah noempang ka- na tekoena. Oepama koe oerang ditaloengtik tangtos kaoeninga jèn oenggal-oenggal artja sarve- pa sarocpana ajana di sababaraha tjandi pada poegoeh padoemockan atawa tangtoe ngibalatna, pada boga madhab, nja éta ar- tja Mahadéwa salamina di sisi lawang. Ga- nèsa di beulah toekang, Batara Goeroe beulah Kidoel, ari Batari Doerga beulah. Kalèr. Tah ngan sakitoe anoe, djadi babakoe dèwana agama Hindoe tèh, anoe biasa di dieu mah. Sadajana gampang ngataraken- nana, lain deui djeung artja-artjana aga- ma Boeda. Artjana Boeda kadjabi ti Boeda Gotama anoe diwoedjoedkeun kawas pandita anoe dina mastakana aja anoe ngaboendel siga sanggol (Usnisa, ngaranna), ari dina ta- rangna aja noe ngabendil siga koetil (oerna, diseboetna), aja deui anoe diroepa- keun dhijani-Boeda artja kamanoesan. Eta artja-artjana tèa bèdana ngan dina pasang peta panangan ance dischoet moe- dra tèa. Sadajana ngawoedioedkeun Boeda anoe bakal loemoengsoer ka lam lahir, a- noe diseboet Boedhisattwa tèa, nganggo anggoan kadéwaan tawis kalochoengan. Dilantarankeun koe moepoesti kana Boedhisattwa, sarta migoesti ka garwana Boeda sareng ka istrina Sang Hijang Goe- roe (Boedhisattwa) nja lila-lila mah oe- rang dien baroga anggapan jèn Mahaijana di Djawa djadi agama Boeda) anoe djadi a- gama tèh tjara kabarahmaan deui. Na- nging di dien moal njarioskeun deui aga- ma Boeda, moeng perloe kaoeninga salah. sahidji Boedhisattwa anoo pang dipoen- djoengna nja èta Awal kiteewara, ari Ba- tarina anoe pang dilochoengkeunana nja Til Mo2 26 èta Dewi Prajjaparamita. Dina wiwitan ieu karangan parantos ditjarioskeun jen teu kirang bahan anoe kenging dianggo ngagoear Djawa alam koena. Manawi aja anoe kagoengan êmnetan, jèn ana kitoe, atoeh tangtos para boedjangga anoe la- loehoeng panemoena ariasa ngadamel sa- djarah Djawa. Eta ogè nja kitoė, nanging rèa-rèa wagelanana, nja èta babakoena lantaran èta pibahaneun tòa sawarèh ka- palang tanggoeng, teu sampoerna katra- nganana, nepi ka pikeun njaroengsoem kakoeranganana tèa oerang koedoe ngoeng- kab noe lian. Tapi èta panjaroengsoemna tèa roepa-roepa djalanna, toengtoengna beubeunanganana ngajoeman tèa ogè, ka djadianana nja teu sapatotos deui, rèa mentjogna ti anoe lian. Geura oepami oerang njoektjroek tina wawangoenan patilasan baè saboetochna heulaanan, oedjoeg-oedjoeg kaoeninga baè soelajana paham para boedjangga anoe nerangkeun ngadegna patilasan-patilasan tèa. Koe soergi anoe ngoelik kabinangkitan (kunst) Djawa Ilindoe, tangtos kaoeni- nga jèn èta kabinangkitan pitoean anoe Djawa, karana di Hindoe teu aja kabinang- kitan kitoe, tjontona sapertos wawangoe- nan patilasan di Djawa Tengah. Tapi meu- reun aja anoe nanja: Koemaha katranga- nana pang èta pitnein kabinangkitan Djawa? Dina sangka sapalih boedjangga, tjan- di-tjandi di Djawa tèh. beunang ngadeg- keun oerang Hindoe, patoekangan anoe. palalinter fi Hindoe marag ka dieu nga-.. liarkeun kabinangkitanana, sarta di dieu ngaradegkeun tjandi rada bèda ti anoe di- aradegkeun di nagarana, lantaran katarik koe pangaroehna oerang priboemi djeung koe kaajanan tanah di dieu. Ari dina pamanggih sawareh boedjang- ga mah lain kitoe, tapi oerang Djawa sa- mèmèh njaraho djeung barisa ngadegkeun tjandi batoe, ti baheulana geus baroga bangsa tjandi kai, anoe geus aja windoena ngadegna di dieu sarta adeganana noeroet- keun potongan sorangan. Djadi tjeuk ieu mah, tjandi batos téh ngan kamadjoca- nana tina adegan kai tèa baè, tanda ma- djoena kabinangkitan gelarna piwoeroek 425 [ 27 ]Hindoe anoe lila-lila kabaoed deui koe pa- ngaroeh asal, kaindonesian tèa, lantaran henteu kasiram deui koe èlmoe Hindoe anoe alanjar. Djadi tjindekna pamendak boedjangga anoe bieu mah: Kabinangkitan adog-ade- gan anoe kapendak patilasanana Djawa tèh, sanès ti mimitina piwoerock Hindoe tèh, tapi asal pitocin kabinangkitan Djawa. tapi djembar tocmoewoehna nja koe piwoe- roek Hindoe dina waktoe oerang Hindoe daratang ka dien tèa. Tapi dina paham boedjangga anoc lian 'deui mah, lain deui sareng èta, saoer ieu mah: Teu aja pisan katrangan anoe beu- nang ditjekel, anne nètèlakeun kabinang- kitan oerang dieu kana perkara wawangoe- nan patilasan tèa jèn asal ti Hindoc, sabab lain-lainna deui sareng anoe aja di tanah Hindoena, bèda kabina-bina. Ari èta pang beda potongan adegan tjandi Djawa sa- reng tjandi di Hindoe, taja lian sababna ngan lantaran anoe di Djawa mah lain beunang Hindoe, tapi toelèn beunang oe- rang Djawa. Sarta oerang oclah boga sangka jèn baheula aja sababaraha boe- boehan Hindoe anoe bareng datangna ngadon baloeboeara di dieu, tapi enjana saoer boedjangga anoe ka tiloe tèa.. mah baheula tèh ngan sawatara gocroc agama baè ti Hindoe anoe laloenta ka ne- rang tèh, sarta daratangna ka dieu rèk ngaliarkeun agamana. Di ocrangna nga- woeroek ka moerid-moeridna kalawan toe- doeh djalan tina boekoe boekoe Cilpasas- tra (bouwkunst), koedoe koemaha nga- degkeunana èta patempatan sesembaha- nana tèa. Oempami oerang naloengtik kaajaan tjandi di Djawa engkè kaoeninga jen nga- garapna tèh saniskantenna langkoeng ge- met langkoeng imeut toemoet sakoemaha papagon anoe aja dina toedoch djalan, langkoeng ti batan tjandi-tjandi anoe aja di Ilindoe. Eta taja lian sababna ngan a- noe njieun katoengkoel koe kapertjajaan. sangkan djidjieunanana (tjandi tjandi tè: a), dipikabetah sarta soeroep kana panggo- nan Déwa Batara, koe margi èta katjida ati-atina, inggis bilih soelaja tina oegeran sareng papagon oengelna kitab, da moeng- goeh maranèhanana pribadi mah tatjan boga katangtoean bangoen adegan sora- ngan. Eta deui margina noc mawi soelaja sa- reng babagian adegan anoe di Ilindoe, tina perang Djawa anoe ngaradegkeun tjandi tèa, teu iasa belèkè ngawoedjoedkeunana dina batoe tocmoet katrangan sacengelna kitab tèa, koedoe koemaha saenja-enjana bangoenna tina lantaran teu atjan oeninga boektina. Papaès papaès dina tjandi Djawa anoc pangkocnana, langkoeng reuntjcun lang- koeng saè hatan di Ilindoe, sareng koemna tjandi di oerang langkoeng narimbangan batan di ditoe. Naha oerang Hindoe tèh pitinaseun dadak sakala ari datang ka Dja- wa aritoeloej robah baè bèda ti asal? Tah dina perkawis ngadegna tjandi ogè geuning tòlèla geus aja tiloc paham. Tjeuk boedjangga anoe ka hidji: ..Oe- rang Djawa oelah akoe-akoe angga ngakoe boga kabinangkitan ngadegkeun tjandi, da èta mah beunang oerang Hindoe, geuning boektina toetoep djaman Hindoe, kabi- nangkitanana ogè miloe mocana, toeroeg- toeroeg ajeuna oerang Djawa tèh teu ka- tingal topèkna kana loehoengna kabinang- kitan adeg-adegan (architectuur)!" Ari tjeuk boedjangga anoe ka, doea mah, èta fjandi tèh beunang Djawa, tapi Dia- wa-indoe, hartina Djawa anne geus kase- repan èlmoe Hindoe, komo dina mapaèsa- naua mah, tapi ari projectna (gambar tjontona) lamoen lain beunang Ilindoe toto nja beunang Djawa-Ilindae, anoe geus kaserepan bener èlmoe kahindoeanana Ari tjeuk bocdjangga anoe ka tiloe, kabèh ogè jasana oerang Djawa, beuben- nangan Djawa. tapak leungeun berang Djawa. Da ti Hindoe mah ngan oekoer meunang pancengtoen (leiding) ti pandita Ilindoe kitoe ogè. Eta anoe tiloe roepa pamendak hèsè di- poetoesna, lantaran boekti anoe kapendak beunang dipaké pakarang koe tiloeanana. Tètèla para boedjangga ogè teu atian sa- pagodos, teu iasa nangtoskeun mana anoe enja. Ladjengkeuneun Dr. M. 27 421 [ 28 ]Til 02. Baheula. Samboengan P. S. No. 1. Maksoed oerang Portegis ance matak njorok ka Radja Socnda, taja lian ngan arèk lalangganan dagangan. Oerang Soen- da kadatangan oerang Portegis tèh soe- ka boengah, pedah harita keur perang djeung oerang Arab tèa, rasa aja geusan njarandoe mènta toeloeng dipanglawan- keun moesoch. Dina tanggal 21 boelan Agoestoes taoen 1522 geus njieun kon- trak (socrat perdjandjian) djeung oerang Portegis, nja èta: Oerang Portegis ka- widian ngadegkeun bèntèng; kènging noe- keuran pedes sasoekana koe barang-ba rang anoe goena di Soenda; oenggal taoen bakal nampa hadiah ti Radja Soenda, pe des 1000 karoeng keur ka Radja Portegis, tanda mimitran. Anoe njaksian èta soerat perdjangdjian aja 3 ponggawa karadjaan Soenda: 1 Man- dari Tada, 2. Tamungo Sangue de Pate, 3. Bengar sahbandar palaboean. Eta anoe 3 ponggawa karadjaan nampi dawoehan ti Kangdjeng Radja, bari koedoe ngadjeudjeuhkeun oerang Portegis, sarta nocdoehkeun pitempateun geusan ngadeg kenn bèntèng djeung tempat manggerkeun lingga tanda mimitran tèa. Waktoe nanggerkeun èta batos lingga di sisi moeara Calapa, pèsta ramè pisan. Soerat kontrakna tèa ditawis koe Ratoe Soenda. Nalika toean Pinto kapaksa lila di Ban- ten lantaran teu atjan rèa meunang pedes, sanggeus doea boelan ngendekna, djal soemping hidji istri oetoesan ti Demak dje. nenganana Nhaij Pombaija ngadeuheus ka Kangdjeng Radja, ditimbalan njaoer Kangdjeng Radja baris ditjandak nga- roeroeg ka Pasoeroean. Dina tanggal 5 Djanosari taoen 1546 broel Kangdjeng Ra- dja djengkar diiring koe 7000 (toedjoeh reboe) wadia balad, nemonan panjaoer ka Demak, baris ngiring taroeng djoerit. Di- antara 46 oerang Portegis anoe mangsa harita aja di Soenda tèa, aja 40'anoe ngi- ring ka Kangdjeng Radja, haripeut di- 28 tjandak baris ngaroeroeg tèh lantaran hèroj koe djandji bakal sakama-kama ngoendjalna dagangan. Ti Demak oerang Portegis mah njoe- hoenkeun widi maroelang deui ka Banten sabatoerna sèsa noe maraot. Koe Kang- djeng Radja diwidian, sarta. oerang Por- tegis dipaparin hadiah, malah ahli waris oerang Portegis anoe kasamboet dina pe- rang ogè dipaparin hadiah roepi-roepi ba- rang deui, dibahankeun ka batoerna anoe hariroep kènèh. Salsilahra Radja-Radja Padjadjaran, Anoe mimiti djoemeneng Adji kakasih- na Praboe Seda, toeroen ka Praboe Sèda ing Pakoewan, toeroen Praboe Moending Kota, Praboe Moending Kota, kawati Praboe Kalangoen, Praboe Moending Sari, Praboe Siliwangi, Praboe Anggalarang. Praboe Linggawastoe. Praboe Toenggal, Praboe Socsoek Toenggal, Praboe Soesoen Djati, Praboe Pakoewan, Praboe Linggang Mija, Tjioeng Wanara, Loetoeng Kasaroeng. Darmarèhè, Praboe Dèwata, Praboe Djajadèwa, Praboe Manditi, Praboe Dowa Pakoewan, Praboe Radja Dèwa, Goeroe Toenggal Sakti, Goeroe Toenggal Seda, Goeroe Toenggal Boewana, Ti dieu toeroen ka Praboe Seda. Poetjoek Oemoem, Praboe Alènglèng, Sanghijang Kakalèng. SEDJARAH BANTEN. 422 [ 29 ]Ngalana. Objag di mana-mana ajeuna mah para nonoman kana ngaroelik ngibing, malah di Tasik, di Bandoeng, di Tjiandjoer sa- reng di pakemitan-pakemitan anoe rara- mè mah, parantos aja pagoeron ngibing anoe biasa diseboet keurseus tèa. Anoe geus djadi ibingna sanès doeaan tilcean. rendang di oenggal tempat, kapan paran- tos ngadeg kongkoer 'ngibing saniskanten Ieu anoe ngiring kana kangkoer, babakoena nja kaloearan keurseus tèa. Anoe paran- tos tamat keurseus, sapalih mah koe oc- rang kaoeninga, rèh pada karagoengan di- ploma (piagem) ngibing; sanès tingalewir kertas tjitak sapertos piagem sakola di- ploma ogè, nanging ieu mah dina badè najoeb tèh kedah ngadjingdjing toekang kendang, diiring koe sodèr djeung keris, tampolana mah sareng kendang leutikna deui mekel ti boemi. Matak resep ningalikeun, ngibingna tèh garagah karosèn, pating tjaleprèt njarè- pak sodèr, lagoe bèndrong Tjiamisan soe- roep kana wanda Soenda noe goembira tèa. Oepama koe oerang diintip rèngkak- rèngkakna, tangtos kaoeninga, jèn ibing anoe ajeuna eukeur dipikaresep tèh po- kona: 1. 2. Ngalana atawa nopèng. Ibing katjirebonan atawa soemeda- ngan. Ti dieu dipentjar sareng diraèh deui djadi sababaraha roepi. Aja ibing ngalana dipasieup koe ibing katjirebonan, aja ibing katjirebonan dilambon koe nopèng, aja ngalana disaroengsoem laga mentja, nganggo kelid ditambah takis di eujeub- eujeub koe djoeroes timpah djeung dèpok sagala roepa, koemaha lojogna pangabo- goh anoe kagoengan soeroepan baè. Nanging ari lègèg sareng rèngkak nga- lana atanapi nopèng tèa mah, kawas-ka- wasna teu ara tinggal dianggo dimamana, malah siga èta anoe djadi loeloegoe, ibing lantjaran mah ngan sambian dianggo nga- so baè. .Koe margi kitoe, perloe oeninga ngalana tèa, koemaha larap rap-rapanava. Ngalana. tèh nja èta niron tingkah po- lah (ibing) noe keur kaèdanan. Ibing ka- Jana aja doea roepi, aja kalana gagah, aja kalana lemes, doeanana ogè gambar anoe keur kaboelenglengan koe bèbènè baè, prakna ngan kari koemaha pamilih kari koemaha soeroepan wanda salira. Rèng- kakna tangtos pisan sanès deui sareng ringkang satria madjoe perang, atawa ibing anoe ien noedjoe woejoeng, èdjè-gèlèr dètè sèsèrèntèng teu ngeunah tjitjing, da poegoeh pa- ningkah anoe keur matjeuh, toer geregeteun koe hajang geura gok, hajang geura gaproek djeung anoe dilamoen tèa Tepak kendangna ogè ibing èta mah sanès doeng-plak blang-doet, tapi maké toerceng. toeng dong-dra dong-dra. mah Anoe ngalana moal bisa keuna enja ka- na rèngkakna, lamoen henteu keur kate rap atawa teu atjan ngarandapan kasawat kaedauan téa. Geura tingali ieu gambarna. Gambar 1. sareng 1a. disebatna: Milang miling. Ibing anoe keur ngawas-ngawas ti ka- anggangan, dangdak-dèngdek ngilikan soegan bèbènè geus tèmbong. Djèngdjlè lahak-lèhèk koemasèp soeroepna tèh, ma- nah ratoeg asa geus gok. Gambar 2. ngaranna Oclap-oelap. Lantaran teu atjan awas kènèh, nja di- sawang diteges-teges soegan djeung soe- gan katingali rentangna, koe hajang geu- ra patepang dilongok didepong ten geura tènibong. Gambar ka 3. diseboetna: Metoeng (Ngètang). Peta milang ramo ari sajak- tosna mah, ngan geus dirèka tèa baé. Mak- soedna. keur ngitoeng balad idjrahan pi- taheuneun henteuna, lantaran noe dènck teu geura tèmbong, boga karep arèk di paksa diiwat, ditaragal direboet koe ka- rongkahan Gambar ka 4. Njamber. Nereleng djèngkè bari ngalajang tjara noe hiber. Peta beunang ngalamoen èta kitoe tèh. nja èta ngeunteupkeun rasa dina gokna tepang, dilamoen koe noe keur ge- 29 435 [ 30 ]Kaca:Poesaka Soenda 1924-08-3(02).pdf/14 [ 31 ]Kaca:Poesaka Soenda 1924-08-3(02).pdf/15 [ 32 ]Kaca:Poesaka Soenda 1924-08-3(02).pdf/16 [ 33 ]Kaca:Poesaka Soenda 1924-08-3(02).pdf/17 [ 34 ]regeteun, soegan tèmbong rèk dirontok, tina geus kesel ngantosan. Gambar ka 5. Keprok. Lantaran, disawang welèh teu témbong; dilamoen arèk dibocroc, ari sèrèntèng bet kosong, soegan koedoe dikeprokan; naha bet harianeun, ka noe sakitoe keur ba- loeweng tèh, teu geura hol nemonan. Gambar No. 6. Ngasèp. Lantaran mentas dikeprokan tea, moal boa tangtoe kadangoeeun, moal lila deui ogè tèmbong, geuwat ngoemis gouwat ngasèp bisi aja anoe koesoet sieur matak teu pikajoengjoeneun noe djadi djoeng- djoenan tèa. Gambar No. 7. Antra-djamang. Memener siger (djamang) bisi teu bè- rès, sapertos gambar No. 6. Gambar No. 8. Ngoegar-sinom (Noe- roenkeun amis tjaoe). Sapertos No. 6 tèa. Gambar No. 9. Miwir-kepoeh. Ngèwèrkeun gambar No. 8 sindjang, teroesanana Gambar No. 10. Atrap-soemping. Mèmèrès soesoemping, ieu ogè peta-peta samboengan No. 6 tèa. Gambar No. 11. Oekel Tangan. Panambah kakoemasèpanana, bari nang- gap goemebjarna lèlèpèn anoe keur di anggo, toetoegna kagindingan bisi njolè- dat engkè ditampik. Gambar No. 12 Lambejan. Ngoupatkeun panangan, nèmbongkeun kabentikanana kalemesanana. Gambar No. 13. Dolanan soemping. Njoo soesoemping namatkeun kakoe- masèpanana. Gambar No. 14. Hatoer-hatoer. Ngalamoen aja tawis sotja anoe rèk di- sanggakeun.. Gambar No. 15. Ngomè sodèr. Njoo sodèr tamba nganggoer oelah ge regeteun teuing. Gambar No. 16. Njoo lèlèpèn. Gambar No. 17 Mandjangan ranggah. Ieu djadi perlambang angkenan kasèn taja noe nanding, ieu aing anoe pang- pangna toetoegna panjèta hatè Gambar No. 18. Sekar' soehoen. Toetoegna ngalamoen, tjara peta anoe keur moendoet ditjoetjoendoekan mastaka koe bebènè. Mangga ieu abdi soemaraha pasrah!" Gambar No. 19 sareng 19a. Ngile. Ngatja ningali kategepan pameunteu anoe kasèp taja koetjiwana. Dina manah aja dir hajang katangar: Tèndjo ien! Lalaki langit, lalanang djagat. Tah kitoe awitna mah ibing kalana tèh. Ngadjadjah Pasoonden. Ajeuna mah oerang mapaj pamoedjaap- pamoedjaan heulaanan, anoe hiasa sok di paroendjoeng-poendjoeng kènèh, soepados kaoeninga koe sadaja. 2. 1. Di desa Tjilangkap, kinten-kinten sapal langkoeng tebihna ti Manon- djaja aja sirah tjai, sok diaranggo pamandian, tjaina kèrang ngagen- jas, teu aja saatna nadjan katiga banget ogè. Eta pamandian jasana Kangdjeng Dalem Manondjaja soe- argi, Radèn Toemenggoeng Wirata noebaja nalika djoemeneng boepa- ti. Di dinja aja doea artja pahareup hareup, diparenahkeunana dina te- telarna anne hidji artja Ganesa a- noe dioek, dina daoen taraté, anoe hi- dji deui batoe lingga tilas sesemba: han alam Hindoe. Sanès ti baheula - na éta artja aja di dinja, doeanana ogè kènging njand Kangdjeng Dalem ti tempat sanès. Ganèsa a salna ti, Goenoeng Indaradja di Tji- paraj distrik Bandjar, malah aja kènèh di Indaradja artja anoe sanès sareng patilasan patilasanana. Ari lingga, disebatna Lingga- kantjana, awitna ti G. Lingga- kantjana Tjitjapar Kawasen. Eta anoc doea artja sok dipoedja keneh aja anoe ngembang dina mangsana aja karerepet. Di Waroeng boeah distrik Bandjar aja batoe mangroepa gadjah ten pati tebih ti sisi djalan, disebatna In m2 30 [ 35 ]Kaca:Poesaka Soenda 1924-08-3(02).pdf/19 [ 36 ]Kaca:Poesaka Soenda 1924-08-3(02).pdf/20 [ 37 ]Kaca:Poesaka Soenda 1924-08-3(02).pdf/21
Kalawarta Poesaka Soenda
| Taun ka-1 | Taun ka-2 | Taun ka-3 | Taun ka-4 | Taun ka-5 | Taun ka-6 |
|---|---|---|---|---|---|
| 1922-07 | 1923-07 | 1924-07 | 1925-07 | ||
| 1922-08 | 1923-08 | 1924-08 | 1925-08 | ||
| 1922-09 | 1923-09 | 1924-09 | 1925-09 | ||
| 1922-10 | 1923-10 | 1924-(10-12) | 1925-10 | ||
| 1922-11 | 1923-11 | 1925-01 | 1925-11 | ||
| 1922-12 | 1923-12 | 1925-02 | 1925-12 | ||
| 1923-01 | 1924-01 | 1925-03 | |||
| 1923-02 | 1924-02 | 1925-(04-05) | |||
| 1923-03 | 1924-03 | 1925-06 | |||
| 1923-04 | 1924-(04-05) | ||||
| 1923-05 | 1924-06 | ||||
| 1923-06 |
- ↑ Kabiasaanana hadji-hadji téh di Mekah dilandi koe ngaran anjar, pada dibaréré piagemna noe ditanda koe Moefti Imam Sjafiie. Nanging Dalem Bandoeng mah sanés dilandi koe djenengan anjar, ieu mah saparantos djadi hadji téh mageuhan djenenganana keur moerangkalih.